C. Lalawmpuia Vanchiau
Mahni tel vena ngei lehkhabu chungchang review article lo ziah hi, tih dan phunga kan neih tam loh ni mah se, rem leh rem lo, mawi leh mawi lo pawh thlu lova mahni infakna khawvela cheng kan nih miau avangin inthlahrun tehchiam a tul awm lo ve.
Ram a buai khan mi tam tak ram leh hnam tan pen chhuakin an rammu a, tam takin mahni tapchhak zawl atangin an lo bei bawk a. Ramhnuaia chhuak zingah hmeichhe tam tak an tel a, chung zinga mi thenkhat chuan an tawnhriat lehkhabuah an dah a. Rebeki ziak RAM LEH HNAM TANA TUARNA (2016, 2022) te, Lalthlamuani Hnamte A KUTPHAH ROPUI CHHUNGAH (2021) bakah ramhnuai chhuak nupui Lalzawmliani TUARNA LEH MALSAWMNA (2013) te hi chung chu an ni.
Amah, B. Vanlalzari, ZARI JAIL DIARY (phek 288, Rs 300) ziaktu pawh hi rambuai kum khan, Aizawl chhuahsanin a pa te khua Ngopa lamah an tlanchhia a. Khawdungseiah ram leh hnam chhana pen chhuah ve nghal a tum viau naa, MNF MP SM Vanhnuaithanga’n chhungkaw thil avangin a rilru a thlaktir leh a. Kum 1968 khan a ruka kal turin a inpuahchah leh a, mahse a nu hrisel lohna avang bawkin a thulh leh. Kum 1975 a inherchhuah meuh chuan, a thinlunga thi thei lo ram leh hnam tana inpek chu tihhlawhtlinin a awm a. A inpekna avanga a tawrhna te, a khawharna te, a lunglenna te, a hmangaih Zoram a ngaihzia te chu he lehkhabu chhungah hian hmuh tur a awm.
Zari hi kum 1952, March ni 15 khan Tualcheng khuaah Zothuama [Chawra tia hriat lar] leh Kapseli-te inkarah a lo piang a. Matric result a nghah laiin IGP office-ah LDA-cum-typist hna a hmu a, chu hna chu kum 1973 July thla atanga man a nih thlengin a thawk a ni.
Diary hi kum 1976, October ni 11-a kha tih laia Additional New Jail tih thin, tuna Armed Veng South-a Aizawl District Jail ni ta-ah hian ziah tan a ni. A hma kum, January ni 13-a IGP GS Arya, IPS, DIG LB Sewa, IPS leh SP / CID Panchapagasen te kah hlum an nih hnu, chumi chungchanga man a nih ve tak zan, January ni 24 atangin ZARI JAIL DIARY hi in tan a ni. Man a nih hian Bawngkawn Brigade-ah ni 14 hren a ni phawt a. February ni 7, 1975 atanga July ni 7, 1976 inkar hian Zemabawk CRPF hmunah tantir a ni. Chumi hnu chuan New Jail-ah, January ni 17, 1977 thleng a awm ve leh. Dam chhung tang tura tih a nih tak avangin, January ni 19, 1977 atangin Assam rama Tezpur Jail a luahlum ve tan a. Kum 1980 kum tawpa chhuah lailawk a nih hi chuan, Guwahati Jail lamah a lo insawn hman tawh a. A tan hun chhung belhkhawm hi kum ruk a nih chu!
Kum 1981 a Mizo Students’ Union Shillong in cyclostyle-a ZARI DIARY Vol I leh II an tih chhuah kha, Zari chunga thil thlen dan te, a tawrh dan leh a tawrhna te Zoram mipuiin kan hriat chian lehzualna a nih a rinawm. Tezpur Jail-a a tan laia amah buaipuitu MSU hian an HNAM LUNGPHUM (1980) souvenir-ah Zari chungchanga an hmalakna te, Supreme Court-a a case an buaipui dan te hmuh tur a awm a. An member H. Lalzarliana leh KV Tlangmawia ten jail atanga an lak chhuah lai boruak bengvarthlak tak an ziak bawk. Chung thuziakte chu ZARI JAIL DIARY-ah hian telh a ni. Zari chungchang hrim hrim hi chu MNF historian C. Zama lehkhabu ZORAM A |AP (2008) leh JAIL RUN THIM (2013)-ah hmuh theih a ni.
Heng thu ziak bakah hian Dr. Hmingthanzuali’n Zari chungchang a zirzauna hmuh tur a awm bawk. “Memories, Trauma and Resistance: Mizo Women’s Narrative on Rambuai” tih, REVISITING RAMBUAI (2019) lehkhabuah hmuh tur a awm a. Ama ziah vek, phek 33 a thui “Voices Behind Bars: A Mizo Woman’s Prison Writings” tih chu kum 2021 khan online in Zubaan in an lo tichhuak tawh a, hei hi Sasakawa Peace Foundation project hnuaia mi a ni nghe nghe.
Zari’n hun khirh tak a paltlang zozai kha, a namailo hle. Mipa tam tak tan pawha tawrh zawh rual loh tur innghaisakna chi hrang hrang tuarin, hren hran bik a ni chung khan, a rilru ngaihtuahna zawng an lo thunun thei hauh lo! “Ka taksa chu vaihovin an veng ngun ngei a, kutkawl min bun a, kawngka tala lian fein an kalh a, pawnah hnung lam leh hma lamah sentry a awm bawk a. Chu mai chu em ni? Hnai lo ve. Zanah ka kawngkhar pawn lam cross chiahin khum an hung a, SI or Hav. an mu thin. Mahse, ka rilruah chuan tu mah duty thei hek lo, ka duh duhnaah ka kal thei a, ka duh duh ka sawi thei a. Aw, Zoram nuam par ang vul mawia piang ka ni ringawt pawh hi vannei ka inti thar hliah hliah mai a. Thil zawng zawng ka’n chhui hi chuan vanduai intihna chhete pawh ka nei ngai lo,” a ti fan thei nia maw le!
Dam chhung tang tura inngai nghet hmiah a ni. A khawhar hlauin mi thahnemngai ten lehkhabu leh lehkha an tawn chamchi a. Chung karah chuan mahni chipuite diriama, lo elsentu an lo inphum ve leh zel a. “Ka chan hi a chau em a, min diriam zel in duh a nih pawhin ka hnial lo ve. Case 5-ah kum 20 hlir pali leh kum 10, a vaia belha kum 90 tâng tur ka ni a. Mahse, Pathianin min hruaina ropui tak avang hian ka lungngai lo. Ka chan tawka khawrel hi mihring tan zawng rapthlak tak a ni a, hemi chunga mahni Mizo-puite dawt thu ngaihthlak fo nen – mahse, pawi ka tiin ka rilru a na lo ve. Mihringte khawngaihna ka ngen lo ve, khawngaihtu Pathian chu ka nei si a, aman Chatuanin ro min relsak zel rawh se,” tih chu, lo thi ta pawh ni se a ruang ruhro chu Zoramah an phum hram mahna tia beiseina chhete lo nei ve tawk tawk-tu inhnemna a ni!
‘Autobiographical literary non-fiction’ ti pawh a sawi, diary-ah chuan kan hriat ngai hauh loh tur mi nun thuruk leh biru lai kan hriat phah a. A ziaktu rilru sukthleng leh a khawvel tukverh kan thlirpui pah nghal bawk. ZARI JAIL DIARY hian ‘Rambuai literature’ huanga ‘Rambuai diary’ mel lung thar pawimawh tak a phun a. Buai lai bikah chuan diary behchhana lehkhabu piang hi thil thar a nih rualin, ‘prison / jail writing’ emaw, ‘prison literature’ emaw phei hi chu kan la hriat tam loh lam tak a ni awm e.
Eng pawh ni se, Zari chungchangah mi tam takin zawhna an neih ngei a rinawm. Chung zawhna chi hrang hrang chhanna chu ZARI JAIL DIARY-ah hian zawn mai tur a ni.