India ramah hmeichhe ngaihnepna leh duh lohna nasa tak awm reng leh mipa nena intluktlanga awm tura au chhuahpui tam thin tawh mah se thubuai ziah luh zat atanga chhut chuan hmeichhe chunga pawikhawihna thleng avanga thubuai ziah luh chu a sang zawngin a la kal zel.
Kumina India-in ram zalen a nih kum 75-na a lawmnaah khan Prime Minister Narendra Modi chuan a ram mipuite chu hmeichhiate laka rilru puthmang thlak tur leh hmeichhe huatna ang chi titawp tura bei turin a ngen.
Modi-a hian hmeichhia leh mipa intluktlanna leh hmeichhiate zah tura a duhna hi a vawi khat sawina pawh a ni lo.
Kum 2014-a prime minister a nih hnua independence day a hmanna hmasa berah pawh hmeichhe pawngsual chanchin hriat a hrehawm thu a sawi a, “Pawngsual thawm kan lo hriat hian zakin kan lo kimki thin,” a ti.
Mahse, a kaihhruai BJP sorkar kum riat a kal hnuah pawh hmeichhia laka pawikhawihna thubuai chuan zual lam a pan zel.
Thuneihna an chan hnuah Covid-19 a len nasat kum, kum 2020-a inkharkhip khauh tak kalpui a nih kum lohvah kha chuan kum tin a pung zawngin a kal.
Sorkar chuan kar hmasa khan kum 2021 chhunga thubuai ziah luh chhinchhiahna a tichhuak a, India-a hmeichhiate laka pawikhawihna thubuai a tam ber kum a ni leh.
A pung zawng zela a kal chu activist-te chuan ngaimawhawm an tih thu an sawi a; mahse, sorkar chuan tunah chuan mi an huaiin an fing telh telh a, tun hmaa thubuaia an lak ngai loh kha thubuaia chantir nachang an hriat zel tawh vangah an puh.
National Crime Records Bureau (NCRB)-in thubuai ziah luh dan a tihchhuah thin, kum ruk kal ta chhung khaikhinin India-ah hian hmeichhiate an him lo hle tih a lang.
Nikum January 1 leh December 31 inkar khan India-ah hian police hnenah thubuai maktaduai ruk chuang ziah luh a ni a, heng zinga 4,28,278 zet chu hmeichhiate laka pawikhawihna avanga ziah luh a ni.
Kum ruk liam ta aiin 26.35% zetin a tam zawk a, kum 2016 kha chuan hmeichhiate laka pawikhawihna thleng thubuai hi 3,38,954 ziah luh a ni.
Kum 2021-a thubuai tam ber hi ruk bo, pawngsual, in chhunga kutthlak, thuam chhawm kaihhnawiha thihna leh tihduhdahna a ni.
Acid hmangin hmeichhia 107 beih an ni a, hmeichhe 1,580 chu ruka hmun danga thawn an ni a, hmeichhe naupang 15 leh hmeichhia 2,668 cybercrime an tuar bawk.
Nikum chhunga hmeichhiate laka pawikhawihna thubuai hi ram chhunga mihring cheng an tamna ber, Uttar Pradesh-ah tam berin thubuai 56,000 chuang ziah luh a ni.
Rajasthan-ah 40,738 leh Maharashtra-ah 39,526 ziah luh niin an dawt.
Nikum khan police-in pawngsual vawi 31,878 a thleng angin an chhinchhiah a, a hma kum khan 28,153 niin a pung a. Kum 2016 khan hmeichhe pawngsual 39,068 awmin 18%-in nikumah a tlem zawk.
India-ah hian kum tin pawngsual sang tel an awm ziah avangin mi tam tak chuan ‘pawngsualna khawpui’ ti hialin an lo sawi tawh thin.
Hetih rual hian India-ah chauh lo pawh pawngsual hi a tamin India-a thleng zat thlenna a awm fo va; mahse, khawvela mipui rorelna ram lian berah hian khawtlangin a tuartu leh a titu an sawngbawl dan te, police hma lak dan leh court-in thu a rem dan te chuan sawi zui a hlawh bik thin niin mi thiamte chuan an ngai.
Tun hnai lawkah pawh kum 2002-a Gujarat riots an tiha Hindu-ten Muslim hmeichhia an pawngsual rawn leh a chhungte mi 14 lai an thahsaka a pawngsualtute hi tan in atangin chhuah an ni ringawt a ni.
Bilkis Bano-i thil tawn leh a chunga chete chhuah an nih dan hi khawvelin a ngaihven a, India-ah hmeichhia an chep zual hmel bik ta hle a ni.
Nikum chhung khan hmeichhe ruk bo 76,263 chhinchhiah a ni a, kum 2016 han 66,544 niin 14%-in a pung.
Heng inruk bona hi inthahna, a tlanna sum leh inzuar tura hralh nen thui tak a inzawm bawk.
A tam ber, hmeichhe ruk bo mi 28,222 erawh an pasalten an ruk a ni a. Hei hi mi thiamte chuan a dik vek lo niin an sawi a, chhungkuain inneih an remtih loh avanga a ruka inneihte chu nu leh pate police hnenah an fanu ruk angin an zualko fo niin an sawi a ni.
Indian hmeichhiate hian in chhungah tharum thawhna an tuar nasa hle bawk a, hei hi an laka pawikhawihna thubuai ziah luh zinga a tam ber pawh a ni.
Kum 2021 chhung khan police-in hetiang thubuai hi 1,37,956 zet an dawng a, minute li dan zelah pakhat dawng ang vel an ni a. Kum 2016 khan 1,10,434 an dawng a, 27%-in a pung.
In chhungkhira hmeichhiate tawrhna hi India-ah chauh a tam lo va, World Health Organization chuan khawvel pumah hmeichhe pathuma pakhat zelin an tuar niin an sawi.
Tun hnaia sorkarin survey neihah hmeichhia 40% chuang leh mipa 38% chuan an lawina chhungkaw zah, fa enkawl that, sawi lova pawn chhuah, mipat hmeichhiatna hman duh loh leh ei rawng an bawl that loh chuan kutthlak an phu niin an ngai.
India-ah hian thuamchhawm phut phal lohna dan kum 1961 khan hman a ni a, pasalten mo lak atangin thilpek – pawisa, rangkachak leh thil hlu dang an phutna hi kum tam tak chhung an lo kalpui tawh thin a ni.
World Bank-in a zir chiannaah chuan India ram thingtlanga inneihnaah chuan 95% zeta thuam chhawm indil leh inpek hi an la kalpui niin an sawi.
Hetiang tihtawp tuma beitute chuan pasal nei tharten an pasalte duh ang tawk thuam an chhawm loh avangin an pasal leh an lawina chhungkuain kum tin tam tak an that niin an sawi.
Tun hnaia hetiang kaihhnawiha thihna thlengte chu ei rawng an bawlnaa intikang niin an sawi bawk.
Kum 1983 khan India-ah hian dan thar siamin he dana Section 498A-ah chuan thuamchhawm chungchanga thihna hi a khap tlat a; mahse, pasal nei thar sang chuang kum tin thah ziah an ni tho.
Nikum khan police chuan thuamchhawm kaihhnawiha thihna 6,795 a thleng niin an chhinchhiah a, minute 77 dan zelah a thleng tihna a ni.
Kum 2016-a hetiang thihna thleng hi 7,628 a awm a, nikum khan 10.92%-in a tlem zawk thung a ni.