- HK Lalbiaksanga, Mamit
Mizo tawng hi ‘thlûk nei’ a ni; hnam dang chu thu hran ni se la. Kan thlûk loa ngai pawh kan awm maithei; kan thlûk ngei tih erawh hre thar ang.
Tawng ri chhinchhiahna (sign/mark) pakhat teh ngàwng kan neih hian, hman lai zâwka natna tinreng deuhthawa ‘Múm-uk bawk ei leh ngawt thin’ an tih fiamthu a ti-ang deuh thin; tawng ri dik tak a phuhru lo fo tlat a ni. Chuvangin, Sign dang hman belh theih ngaihtuah a tichâkawm thin a; mahse, han dap thar ngial pawhin- Kuta duh dàna ziah theih, typing lama sign inang leh thei chuang si lo,’ an ni leh fur a; tih ngaihna a awm lem lo thin.( hei hi hre tel reng i la…) Mahse, ”Sign Pakhat chauh kan nei,” tih reng erawh bansan a hun a, hmang thiam chuan hman thar zel a hun; hmang kan awm mek bawk a.
Hei hi kan dinhmun ni mah se, vowel-a kan thlûk langsar zualte, sign dah theih dàn leh a tul dàn azira a then laiah hrùt rual a tùl mai dànte kan dap ho pawh a túl a; i’n thlir ho chhin teh ang. tum danga kan sawi ve zeuh tawh- ‘vowel emaw, eng sign dang emaw’ kan mamawh, kan neih si loh thu pawh hre telin; tin, sign tam tak hre mah i la, pali-panga bawr bâk hi chu phuahchawp vak chi lem loah ngai i la, a fuh tel bawk maithei a ni :-
- KAN THLÛKNA LAR ZUAL LAITE- entirna nen tih chian viau tum i la:
a) Ri kuai, ri kúl: A ri sáng zuau a, a kuai thla zui vat.
Entirna: lo vât, thang âwk, lu mêt, ching-ît, tuklô, hla thlûk, etc.
b) Ri er chho: A hniam atangin a ri er chho; vowel tam zâwkah erawh sign awn chho pawh hman mai a tùl cháng a awm.
Entirna: mi a, artui chu a sawl, etc. vowel dang ‘e, i, o, u’ -ah sign er chho/sign kum hi ka dah ve thei lo- ( 2-na, (1)-naah sawi zuina a awm.) sign awn chho chauh ka hmang thei, ‘Ball múm, daidép,etc’ tih a ngai ta tlat.
c) Ri fán/ri fan, ri tluang mar: Hei hi, sign hnih hian pawm mai chi; tin, a awn chho hi hman uar a pawi lo zâwk bawk. Han chîk vang vangin, ri fán tluang mar phei a ni deuh ber zél, ri sáng em maw kan tih tam tak pawh hi. A sáng leh fán pheia kan hriatah pawh ‘ á, í ‘ (sign awn chho) hi hman mai a tha; tin, kuta ziahin, ‘i’ chungah sign thai phei fo tâ i la, T a ang fo dawn a, hman vak loh mai a pawi lo zâwk a ni.
Entir nan: Pángzáwl, tláng sáng, chhíngzáwl, pháizáwl (double vowel-a sign dah tho hi a pawi tawh lo khawp mai, a fiah phah zâwk dawn chuan); búngpui, rún in, chang-él, zótláng, etc. ( Sign phei ‘ – ‘ a hman theih vek bawk, kan hmang lo nâ a- Pangzawl,etc.)
d) Thlûk hniam thlà/ ri chhuk diai: Thlûk ri thla diaiah hman tur a ni; ri tawi hmek lo vekah sign awn thlà hi hman tur a ni.
Entirna: chhùn leh zàn, zànlàwn, èmpai, arsì, etc.
- THLIR ZUINA.
1) ‘Thlûk’ tih leh, ‘Rîk dàn’ tihte hi thuhmunah ngaih mai tur.
2) Keyboard velah hian, vowel Ri thuhmun reng pawh thlûkna sign inang a hman vek theih tlat loh; hriatthiam loh theih loh a ni mai awm e.
3) Chhinchhiahna (sign) chu, Ri tawi tek, chhum bung hmekah chuan dah loh deuh vek a tha mai; thlûk tak takte sign nen a intâwm tawh dawn tlat, a tibuai mai mai thei. ( hnùk chàt, thìmhlìm,etc tih angahte hian a ngai lém lo; dangdai leh túl bîkah chuan thu hran ni se la.)
4) Consonant-teah chiang takin kan thlûk thin bawk; mahse, sign a pêk theih loh tih kan hre thung.
Entirna- Hlimen, lung rem, a mu zar mai,etc. tihte hi en i la, a tawpna sipel ‘n, m’ leh, ‘mu zar’ tiha ‘r’ ahte hian kan thlûk chiang hlé.
Thenkhat hetianga thlûk sign dah kan awm- ‘Hlimên, lung rêm, mu zâr,etc, tiin; dah réng réng loh tur a ni, ‘e’ leh ‘a’ kan thlûk loa ni, hetah hian chuan.
Hei aw- ‘mei rêm, lung rem’ hi en ang: Mei rêmah ‘ê’ kan thlûk thin; lung remah ‘m’ -ah kan thlûk thung, ‘e’ kan thlûk ngai lo; ‘m’ chungah sign a dah theih loh vangin dah loh mai a ni.
- Hawrawp dang emaw, chhinchhiahna dang eng emaw kan mamawh (neih erawh a har ang):
1) Thu inhnial cháwk, dik zâwk hriat lém loh – Pawih nge Pawi? Paihte nge Paite? Bawih nge Bawi? Awih nge Awi? Etc.
A ziah dan lam chu lo dah tha ta i la- Kan han lam rîka a tawp lama ‘…ih/ i’ laite hi, thu mal tawpa ‘h’ awmte ( seh, hnawih, khuh,etc) anga lam tàwp chawrh sí loh; ‘h’ awm lo anga ri thawléng ngawt si lo a ni. A awmzia chu, ‘h’ aiah hian eng hawrawp dang ( awm ve lo) emaw, sign rîk dan dang eng emaw kan mamawh tihna a ni.
2) Lii liai, hmii hmiai, rii riai, lih leih, ( ‘i’ double lo paw’n a dik tho a.)
Naupan lai 1980 bawrah kha chuan, kan nu leh pate kha chuan, ”Pangpar a tâwi lih leih, …a mu sii siai, … a her lii liai,” tiin; ‘lih, sii, lii’ te hi, a ziah ang hian lam loin, khabe sawi deuh lek lekin an lam no deuh ngheih thin; a mawi reuh thin khawp mai! Âw (voice)-in kan la sawi thiam e.
He lai ‘lii, sii,’ vêlah tak pawh hian sign dang eng emaw chu kan mamawh ( kan nei kim lo) tih a lang a ni.
Hetiang lam ngaihtuah hi a hautakin a har iak a; tun hnaiah, thu ziah thenkhatah thlûk chhinchhiahna (sign) chi 1 lo deuh dah ve kan ching ta nual a, a tha; awmze nei lem lo erawh a tam mai, sawi ngun pawh a tha zel e.