- Reuben Lalnunthara Hnamte
Khawnge tun tum chu changkanna lam in hawi daih teh ang. Mizote hi changkang viau tawh chuan kan inhria a, a changkan pawh kan changkang thawkhat e.Nitin building ropui tak tak sa thar an awm reng a, motor thar changkang tak tak lah a ther ferdur tawh a ni. Kanchangkang ta lutuk nge, kan khawpui pawh hian min dawl zo ta meuh lo chu a ni e. Mi hausa leh neinung tak tak an pung tual tual a, mi tam tak chu nuaih tih velah an buai pha ta meuh lo.Chutih rual erawh chuan kan rilru lam hi kan tlansan ni pawh hian a lang a. Materialism lamah kan changkang hle lai hian kan moral lam erawh kan tlansan ni te hian a hriat theih.
Zaithiam lah kan ngah ta hle; zai lamah hma kan sawn a, Icon, Idolte hi kumkhatah vawihnih pawh buatsaih ta se, contestan tur chu kan tlachham lo maithei a ni. Incheina lam ni se, khawvel huapo pawh a zahpuiawm loh tur hial khawpin kan nalh tawh a. Kan incheina lah branded ngat, nu ho leh nula ho inkhawm puan bih phei chu a mawiin a man pawh a to hle thin ang. Hmeichhiate incheina hmai hnawih te lah rawng chi hrang hrang a tam ta a, sam rawng lah a tam ta, hnunglam atanga en chuan sap emaw tih mai turn en kan kat ta nawk mai zawng a ni.
Eitur tuihnai tak tak lah a tam ta, Europian leh khawchhak lam eitur thlengin kan ramah ngei lei tur a tam ta a. Sa te lah engtik lai pawha lei tur a awm reng a, kan naupan laia chawlhnia sahmeh kan ngahhlelh em em thin te kha tunah zawng hmanlai an chang zo tawh. Mahse, kan eiluat kan tuar lova, kan thi thut thut ta mai zawng a nih thung hi. Engvangnge ni ang? Ele kan rilru(moral) lam hi changkang mawlh hek lo. Kan ka in a tui kan tih zawng a piang taksa in a huat leh huat loh lam pawh ngaihtuah lovin kan ei a,; hnam upa zawk leh fing zawkte chuan an eitur thlengin an lo fimkhur em em si a ni. Tunlaiah chuan ei leh in hi ruihhlo ang maia fimkhur ngai a ni tawh.
Inchei nalh leh changkang taka khawlai kan vah vel a, motor changkang tak nena kan len thin lai hian kan khawlai erawh a bawlhhlawh em em lawi si a. Kan ram khawpui ber Aizawl te hi khawlaia chil leh khak chhakna hnu nen, zial bung nen, kuhva chhak senna leh chinai tah varluai nen hian a khat emaw tih tur a ni. Nula tlangval inti changkang tak tak ten thian zahovin an han leng a, khawilai park emaw, hmun nuam deuhah te an kal a. An sulhnu chu a tawp hle, an ei ningnawi leh bawlhhlawhte chu an paih mai mai a, khawlai a tihnawkin a tenawm bawk. Hengte hi changkanna changkang lo rah a ni. Hauhsak ngawt te, inchei nalh ngawtte hi changkang tehna a ni ber lo.
Kan inchei nalh leh kan hausak ang ai hian kan rilru chu a changkang si lo. Kan ram rawn tlawhtu Foreignerte hian mak min ngawt thin dawn a ni. Municipal lam te pawh hi kan khawpui chhungah hian tun ai hian strick deuh se la, bawlhhlawh bawm te pawh a khat mawi tawk hian dah deuh fur mai se ka ti thin. LPS Pu.Vanan LPS Special reportah kan bawlhhlawh paih te a rawn tarlang a, kan ram lui kan tihbawlhhawlh dan te, nungchate tana kan hnawksak dan te kan lo hmu thin. Bawlhhlawh a paihna hmun lova paih lui talh an awm reng mai te hi ava changkanloh thlakin, kan ram hi kan va hmangiah lo em!
Mahni inchhungkhur nena inmila khawsa thiam tawh lo thalai kan pung tual tual a. Hengte hian kan rilru(Moral) hi siamthat a ngaih zia a tichiang hle. Showroom a thawmhnaw ngat leh lirthei changkang tak te kan duh a, kan nu leh pa te thawhchhuah lam ngaihtuah miah lo hian khawlaiah mi changkang lenin kan leng a, zahna reng kan hre tawh lo; hengte hi changkanna changkanglo tak a ni zawk. Zan mutna chang hre lo, zingthawhna chang hre si lo thalai kan pung tual tual a, ei leh in duhtui bawk si nen. Henge hian kan taksa hriselna leh kan rilru hriselna thlengin a khawihpawi em em a ni tih kan hre silova.
Social media phunchiar tak, a tak tak a sawi tur hre leh der si lo; lehkhabu tha chhiar peih hauh silova, hriatna tak tak nei bawk si lova, social media a intifing fe fe kan pung zel te hi ava changkang lo tak em! Mobile phone changkang neih lamah kan in el emaw tih tur a ni a. Kut hnathawh leh hnathawh hrim hrim pumpelh zawngin kan inti changkang a, kan thawh theih tawk thawh te, thawhchhuah nei tur tan lak te, hnathawh zah leh thawh hrehloh neih te hi changkanna a ni zawk. Zofate hian changkanna kawngah hian kan rilru siam thar( Moral reform) hi a tul takzet tawh a ni. Kan intih changkan dan hi chuan sualna leh ruihhlo bawiha sala tanna kawngah min hruailut mek a ni.
Ruihhlote, sualna te hi a pung zel dawn; mahse, thalaite hian hunawl kan hmanthat a, hnathawh hreh kan neih loh chuan ruihhlo hian min tibuai lovang. Ruihhlo bawiha tang tam zawk hi hunawl ngah lutuk, hnathawk peih si lo te an ni tlangpui. Kan ram hi keini aia hmangaih tur an awm lo va; kan ram a lo changkan a, a lo thianghlim theihna tura hmalatu tur chu keimahni tho kan ni a, a nuam ti tu tur pawh keimahni tho. Bawlhhlawh kan paih fimkhur lo leh kan luitui tenawm leh bawlhhlawh lutukte hian natna chi hrang hrang Cancer leh a dangte hi a ti tam em ni ang tih mai tur a ni. Aizawl khawpui chhunga veng tin maia thihna tam lutukte hi enge a chhan ni ang le? Pathian remruat tiin kan inhnem leh ngawt dawn em ni ang? Pathian chuan hrisel taka dam a, hlimtaka he khawvel hi luah turin min duh a ni.
Aizawl khawpuiah tawt takin kan inhnawh a, kan bawlhhlawh leh thli chhia te kan paih fimkhur si lo, he kan chet tawpna changkanglo tak hian natna leh thihna pawh a ti tam em ni ang tih hi ngaihtuah tham tak a ni ta. Changkang leh thianghlim taka nung tur hian hauhsak kher emaw, lehkhathiam leh in leh lo ropui neih kher a ngai hran lo; kan neih ang tawkte enkawl thianghlim a, kan thawhchhuah ang phu tawka khawsak a, a hmun taka kan bawlhhlawhte paiha kan fimkhur te hi changkanna chu a ni thawkhat mai. Kan changkan tawk loh avanga kan environment kan tichhhe nasa lutuk hi kan tuar tan mek a ni. Kan changkan loh luat leh kan kuthlei luatah kan ram luituite chu a bawlhlawh zo tawh a, luia nungchate an rem zo tawh, sava mawi tak hmuhnawm takte hmuh tur leh an hram hriat tur pawh a vang ta. Changkanna dik tak kawngzawh tura kan rilru siamthar a, kan ram hi ram nuam leh thianghlim, ram hrisel tak ni tur hma kan lak hi mipuiten kan mawhphurhna pawimawh tak a ni.