- HC Vanlalruata

Mizoram khawpui ber Aizawl hian kum 2010 aţangin khawpui sorkar kan tih mai (local self-government) a nei ve ţan a. A tirah chuan Aizawl Municipal Council ti a vuahin a hnu-ah Aizawl Municipal Corporation tih a lo ni ta a. Kuminah hian Mizoram khawpui pahnihna ti a sawi ţhin, Lunglei khawpui-ah pawh Lunglei Municipal Council (LMC) din turin inbuatsaihna a kal mek a, kumin kum tawp lamah inthlanna buatsaih hman turin State Election Commission chu a inpuahchah mek a ni.
Khawpui leh thingtlang a tualchhung sorkar hi India ramah hun rei tak aţanga hman a lo ni tawh thin a. A taka state hmasawnna atana hmang ţangkai hmasa ber chu Karnataka chief minister ni ţhin Ramakrishna Hegde kha a ni awm e. A sorkar khân thingtlang leh khawpui inrelbawlna sorkar ţha zet mai dinin an state hmasawnna atan ţangkai takin a hmang a. Prime Minister a rawn nih khan Rajiv Gandhi khan India ram puma kalpui atan a ît ta hle a. ‘The Karnataka Experiment’ ti a vuahin a tuipui em em a ni.
Mahse, Rajiv Gandhi hunlai khan a takin tihpuitlin hman a ni ta lova. A thih hnu kum 1993 khan Panchayati Raj and Nagarpalika Act chu Parliament-in India Constitution vawi 73 siamţhatna hmangin a lo pawm ta a. Mahse, Mizoram bâkah Nagaland leh hmarchhak a tlangmite chenna ramah chuan a takin hman a ni ta lova, panchayati raj ni lovin village council kan nei zui ta a ni. Sorkar laipuiin finance commission a din ţhinte chuan Panchayati Raj leh Nagarpalika atan hian sum tam tham tak a ruahman ţhin a, Mizoram chuan kan dawng ve thei meuh lo.
Chuvangin khawpui sorkar din ve a, finance commission sum dawnthleng atana hmang ve thei turin khawpui inrelbawlna leh thingtlang tualchhung sorkar her rem dan hi nasa taka dap a ni ta a. Chumi kal zelah AMC hi a lo piang ta a ni. State danga an Panchayati Raj ang diak diakin kal ve lo mah ila, thingtlang tualchhung sorkar tan pawh finance commission chuan a hranpa-in sum a rawn ruahman chho ta zel a nih hi.
Aizawl khawpui a tualchhung sorkar hi pawisa dawnthleng ţha tak pakhat chu a ni ngei mai. Khawpui sorkar (urban local body) tana a hranpa a sorkar laipuiin sum a rawn pek băkah ‘performance grant’ te a lokal a. Khawpui chhungah lirthei hun mante, in dinglai chhiah (property tax) te la-in AMC pawhin sum a lalut ve ta nual mai. Mahse, state danga an municipal corporation-in khawpui chhunga chengte tana hmasawnna ruhrel lian tham an siam ang chu kan la hmu ve pha lo chu a nih hi.
Kolkata khawpui khuti khawpa a ţhan chak a, tunhma kum engemawzat kalta a lirthei inhnawh tawt ang awm tawh lo a nih dan khu an municipal corporation hnathawh nasat vang a ni ber a. Kan ţhenawm lawka Guwahati khawpui ţhan nasatzia pawh kan hmuh khu. Hmasawnna ruhrel lian tham tak tak an thawk a, kawng chhawng (flyover) siam belhin khawpui chhung lirthei tawt lutuk ţhin kha nasa takin an tithawl thei tawh a ni.
AMC hi chuan bawlhhlawh sawngbawl leh plastic bag vel hi an buaipui langsâr a ni a, thil pawimawh leh ţũl tak a ni chungin a din aţanga kum 10 chuang chhung hian Aizawl khawpui hmel danglam phahna tur an thawk tam lo hle. Kawngpui sîra ke a kalna tur an siamte lah chuan kawngpui a tizim a, ke a kalte tana kal hleihtheih loh tura chawhmeh zuarte ţhutna hmunah a chang nual bawk. Hmasawnna ruhrel lian tham, khawpui a chengte leh tlawhtute chhawr tur leh Aizawl khawpui timawi tur lam hawi a hun tawh hle.
In dinglai aţanga chhiah tlingkhawm lah hi councilor-te’n an biala an tlin leh theihna atana hmanrua ang lek lekin an bial chhunga tuizem litre 1,000 dawng vel sem tur leina atan an hmang ral mai mai emaw ni? Tuihawk luankawr chunga ke a kalna tur dawhte leh veng leh veng inkalpawhna kawng siam bâk hi hmasawn a hun tawh a ni. Khawpui sorkar kan neih avangin mipuiin chhiah kan chawi belh a, chu chu mipui nawlpui tana hman ţangkai leh hi an mawhphurhna pawimawh ber a ni.
Fur a lo thlen a, Aizawl khawpui chhung kawngpui leh kawmkara bawlhhlawh tam em em mai rawn inlâr ta chiam mai ţhinte pawh hi tireh turin ngaihtuahna seng se la. Sum lakluhna atana chhiah lak leh a sem a sem chhuah leh bak hi hmasawn a ngai tawh hle bawk. Khawpui sorkar chuan mipui khawsak nawmna (public amenities) hi a ngai pawimawh tur a ni a, chumi rual chuan khawpui hmel tidanglam thei tura hmasawnna lian tham a ngaihtuah tel a ngai. Lirthei tawt lutuk tihzia-awm hna pawh hi pawimawh zinga tel a ni.
Thil tih mai awlsam leh langsar lam aiin thil lian tham, hun lokal zel tura khawpui a cheng leh tlawhtute tana pawimawh lamah ngaihtuahna sén a hun tawh hle. Chuti lo chu, a bîk takin khawpui a chengte hian kan khawpui sorkar hi sumthuninu leh chhiah hmanga mipui harsatna thlentu mai-ah an ngai palh ang tih a hlauhawm tawh a ni. Chutih rualin state sorkar pawh hian khulam aţanga khawpui sorkarin hmasawnna hna a thawhna tur leh a inrelbawla tur a rawn pekte hi a hun takah pe ţhin sela a duhawm hle.
Tun dinhmunah hi chuan nihna nei ngai lo mi 11-in nihna an neih belh dawn tih bak hi Lunglei municipal council ding turah hian Lunglei mipuiin khawpui sorkar neih an nghahhlelh viauna tur a awm tlêm khawp mai. Mizoram khawpui ber Aizawl hian ngaihthah a hlawh reiin, duattu chu sawi loh, enkawltu awm lo ang maiin a awm rei tawh a. Enkawltu tur bik a pual liau liauva a neih takah hle a chhunga cheng mipuite thlanchhuahte ngeiin he mawhphurhna hi an lak tak avangin khawpui a chengte’n AMC lakah beiseina sang tak mai kan nei tih an inhriat nawn fo a ţul a ni.
AMC a thuneitute hian kawng hrang hranga kan state ţhenawm khawpuite an khawpui sorkar-te’n an enkawl dante a hmunah enin an zir chiang tawh turah ngai ila. Chuta an thil hmuh leh hriatte chu Aizawl khawpui leilung, sik leh sa leh mipuite tana ţangkai thei tur ang bera her remin ruahmanna ţha leh lian tham, khawpui a chengte hamţhatna tluantling tur han duang teh se. Khawpui a chengte pawhin veng hrang hrang inerna leh veng bil hmangaih bikna lam aiin he khawpui leh khawpui enkawltu sorkar hi min tipumkhattu-ah i hmang ţangkai ang u.
Kan khawpui hi state dang khawpui a chengte leh thingtlanga chengte’n min enkawlsak dawn lo. Aizawl khawpui enkawltu tur atana din AMC leh a chhunga chengte’n lungrual taka tih tak zeta kan enkawl tur a ni. Chumi kawngah chuan AMC thuneitute an pawimawh hmasa a, ruahmanna ţha leh kumhlun tur an siam phawt chuan he khawpui a chengte thlawpna an hlawh ngei ang tih a rinawm bawk a ni.