- Lr Chhunga
Hman deuh a Environment humhalh chungchanga Youth for Environment Justice Mizoram leh Aizawl City Joint Students’ Union (ACCJSU) ten kawng an zawh thu kha Social Media lam atangin kan lo hmu ang a, tha ka ti hle mai. Mizo-te hi environment humhalh chungchangah hian kan tlai hret em aw(!) a tih theih a, chutih rualin tlai chhia kan ni lova, theih tawp chhuah hun lai tak a ni tih erawh a lang thei a ni.
Constitution of India, Article 48A-ah chuan heti hian kan hmu;
Protection and improvement of environment and safeguarding of forests and wild life.—The State shall endeavour to protect and improve the environment and to safeguard the forests and wild life of the country.
Sawrkar chuan kan environment, ramngawte leh nungchate humhalh turin hma a la tur a ni tih a ni a, Article 48A hi ‘Dan (Law)’ ni lovin Inkaihhruaina (Direction) a ni a, India independent atanga kum 50 chhunga tihhlawhtling tura ngaih a ni. Chu goal tihlawhtling tur chuan Central leh State Sawrkar pawhin hma a la nasa hle a, hengah te hian dan tha tak tak kan nei a, chumai bakah kum tinin kan environment humhalh anih theih nan hiam Sawkar-in sum tak tak a hmang thin a ni.
Chutih laiin Article 51A ah chuan heti hian khua leh tuite mawhphurhna kan hmu bawk a ni;
51A It shall be the duty of every citizen of India— (g) to protect and improve the natural environment including forests, lakes, rivers and wild life, and to have compassion for living creatures. Kan environment, ramngaw, dil, lui leh nungcha humhalha, hmangaih leh duat taka enkawl hi khua leh tuite mawhphurhna a ni. Article 51A hi Fundamental duties a ni a, Fundamental Rights nen hian kal kawp a ni a, khua leh tui tha nih kan duh chuan kan duty kan hlen chhuah hi kan tihmakmawh a ni.
Environment humhalh chungchangah hian mitinte hian kan mawhphurhna kan hriatchian a pawimawh hle mai!!! Tute emaw tih tura dah mai tur a ni lova, kan zavai mawhphurhna a ni. Sawrkar, Pawl, mimal leh chhungtinte mawhphurhna a ni. Khawpui a chengte leh Zokhaw mipui te pawhin kan awmna hmun theuhah mawhphurhna sang tak kan nei tih hi kan hriat reng atan a the hle a ni.
KAWNGPUI LAI LEH LUIDUNG HUMHALH; Tun hnaiah Aizawl to Tuipang, Seling to Champhai Highways kawng zauh mek chungchanga leivung paih dan him lo leh Lui dung suasam nasat lutuk avanga hetianga mipui nawlpui anga hma lak hi niin alang a ni. Ni e, hmasawnna tura kawngpui tha neih kan duh chuan hnathawh chu a ngai ngei mai, chutih rual erawh chuan National Highways Authority of India (NHAI) hnuaia Contractor-te leh State Sawrkar hnuaia Contractor te pawh hian kan luidungte hi zahin kan ram dante hi zawm hram hram sela a tha ngawt ang. Chutih a hnekin an hlawkna tur ngawt ngaihtuahin Luipui dunga tiau te chu laiin kawngpui siam nan an hmang a, tam tak hi chu Environment & Forest Department emaw Mizoram Pollution Control Board atanga phalna pawh nei lo, anmahni hlawkna tura lo che ve ngawt te an nih a rinawm. Tun hnai Highway kawng zauh chungchang bikah chuan District Administration lam khawihtu Deputy Commissioner te hian mawh an phur thui khawp mai, mi rama dan lova leivung paih emaw damping ground a tana tih pawh ni lova, leivung paih a nih pawhin DC lam hian Complaint an ngaihtuah muang lutuk ve bawk a ni. Hetiang complaint an dawng a nih chuan, rang takin action la nghal zel sela, hetiang taka luidung suasam pawh hi a awm lo ngeiin a rinawm a ni. Hman deuh khan Muallungthu to Khumtung, Paikhai Road tia kan hriat lar, an black top tum khan Tuirial dung an suasam nasa hle mai a, Lui kamah Tiau lakna tur kawng motor lian tlan theihin lui dungah an sial a ni. Khatih hun lai khan an chetna velah chuan nungcha chengkawl, chakai, sangha etc… han hmuh tur hi a awm lo reng reng a, an thi vek niin alang a ni. Chutiang tho chu hmun dangah pawh kawng laitu Company ten an tih fo dan a ni.
DAN ZAWM HI MIPUI MAWHPHURHNA; Kawnglai ho leivung paihna bakah hian Mizo mipuite hian Evironment humhalh turin tih tur tam tak kan nei. Aizawl Municipal Council chuan tun hnaia sarang atanga siam eng emaw zat khapna thupek a chhuah thar a, hemi hma pawh hian tam tak chu khap a lo ni tawh bawk a ni. Mahse, heng khapna dante hian zawm a hlawh lo hle mai a, tun hnaia khapna thar pawh hian kori a tu leh chuang pawhin a rinawm loh a ni. Hei hi eng vang nge(?) kan tih chuan, a chhanna chu MIPUI TEN DAN KAN PAWISA LO a ni ti hi a ni mai!. Sawrkar an nihna angin AMC chuan kan mamawh dan min pe tawh a, dan neih ringawt hian awmzia a nei lova, a hlawhtlin theih nan mipui te zawk hian heng dante hi zawm tum ta ila, chutiang zelin a bawhchhia chu dan hnuaiah hrem an nih theih nan Police lamah thlen bawk ila, a hlawhchham lo a ni mai. Kha khapna danah khan hremna pawisa chawi or Jail tan a awm anih chuan, dan bawhchhetu lakah Police-ah FIR theh luh mai tur a ni a, AMC-a complaint tur a ni lo. AMC action lak zui tur pawh a ni kher lovang. IPC hi Parliament-in an siam a ni a, a bawhchhia; rukru, tualthat etc… an awmte hian Police-ah ni lovin Parliament-ah FIR theh lut ta ila, mi zawng zawngin mawl min ti ang. Chutiang chiah chu a ni. AMC chuan an tih tur an ti a, Dan (Law) min pe tawh a, a hmangtu tur chu mipui kan ni a, bawhchhia an awm a FIR thehluh chu mitin mawhphurhna a ni a, dan kenkawh chu AMC chan a ni lova, Executive lam chan a ni tawh a, chu chu Police an ni. Mi then khat chuan “AMC hian an dan siam an kengkawh lo” kan han ti hlauh a, a buk thlelhin kan thelh a ni.
LEHKHATHIAM TEN NGAIHTUAHNA THAR; Mizoram hi lehkhathiam tamna State kan ni a, Lehkhathiam hna thawh tur hre lo (Educated unemployed) Population atanga chhut chuan a ngah ber State pawh kan ni ngei ang. Heng kan lehkha thiamte hian Environment humhalh nan leh hna thar siamna turin hma thar an lak a ngai a ni. Kan hriat angin Plastic atanga siam hi chetvelna a ken a awlsam a, ram changkang zelah kan hmang nasa tial tial pawhin a rinawm a ni. Khapna dan han siam ve bawk thin mahse, kan nitin khawsak a tih awmsam miau avangin kan uar chho zel zawk dawn niin a lang thei a ni. Hetiang anih avang hian Plastic atanga siam kan chawk luh, a bikin ei leh in lam chi-ah a nasa em em a, khawpui dai velah han kal ila, bur ruak leh sarang tam dan chu turu tak a ni. Hengte hi hman nawn (Recycle) a nih theih nan Lehkha thiam hna nei lo tam tak kan neihte hian Industry din turin hma han la sela aw!!! Environment humhalhna tha tak a ni ngei ang. Heng Plastic atanga siam thil hrang hrang te hi kan hman miau si chuan, kan hman duh loh tih ral dan emaw chhawr tangkai dan kan dap anih si loh chuan harsatna min la siam nasa dawn tho tho a ni. A nihna takah chuan Company-te leivung ringawt hi chu rei a hnawk dawn miah lova, lui dung nungchate lo suasam nasa pawh nise kum 4/5 velah chuan heng leivungte hian Vairampur an thleng thla vek dawn a, lei a nih miau avangin leiah a kir leh mai dawn a, tunah kan luidungte hi na hle mahse ngai an awh leh vat dawn a ni, chutih rualin Plastic atanga siam, kan hman hnu kan tihral lohva kan paih mai mai hi chuan engtikah emaw chuan kan tawrh rual loh chhiatna min la thlen dawn ani tih a chiang reng mai.
ZOKHAW MIPUITE LEH HUAN NGHET NEIH; Zokhaw mipuite pawh hian kan Environment humhalh tur hian tih tur kan va ngah em!!! Mizote hian sumchang thlai chin hi kan uar ta hle mai a, Alu, Purun, Balhla, Fanghma, Lakhuihthei, Bawkbawn, Zikhlum, Sawhthing etc… pawh kan thar nasa ve ta hle mai. Hengte hian Zokhaw lam economy pawh a chawi kang nasa hle a ni tih pawh mitin hriat a ni. Chutih rualin sum chang thlai (Cash Crops) ching tura in zirtir a, Jhume Cultivation kan thlak anih loh chuan Ramngaw thiahna/tihchereuna hmanrua tha tak a ni tih hi kan hriat a ngai a ni. Hetianga Zokhaw lam ei leh bar dinhmun siamtha a kan ngaih mek lai hian kan ram ngaw erawh chereu chak hle a ni tih chu phat rual a ni lo. Heng kan thlai thar chhuahte hi huan nghet, leitha (Fertilizer or Manure) pe thei tan chuan thil harsa a ni miah lova, a hlawk viau thei bawk a ni. Chutih laiin Huan nghet emaw Leilet emaw nei pha ve lo hi Thingtlangah chuan a tam zawk an ni a, chungte chuan khatiang thlai hlawk taka thar tur chuan ramngaw tha, kum rei tak lo leng tawhte kan thiah darh a ngai si a ni. Thlai-te hi leitha kan pek theih loh chuan ram la tui lo, la leng rei lo leh thlawhbua-ah chuan engti kawng zawng mahin thlai thar that ngawt theih a ni si lo a ni. Chuvangin sumchang thlai uar turte, ram danga thawn chhuah tham thar tura hma kan la dawn anih chuan lo nghet nei tura tan kan lak hmasak a, kan pi leh pu-te thlawhhma neih dan (Jhume Cultivation) hi bansan tura kan inzirtir nasat hle a ngai a ni. Leitha siam dante, hman dante nasa zawka kan inzirtir a tul tak meuh a ni. Hetianga thlawhhma atana Ramngaw tha kan thiat thin hi Company kawng lai leivung paih aichuan nghawng nei nasa tak a ni. Ramngaw siama thiang lian tak tak awm leh tur chuan kum 100 dawn angai niin an sawi thin a, a dik khawp ang. Chuvangin tuna kan ramngaw neihte hi kan Environment tithianghlima, tui in tur thianghlim leh tam zawk kan hmuh theihna tur leh kan ram ngawt te humhalh an nih theih nan Sawrkar mai bakah mipuite hian ngaihtuahna thar kan hman hi a pawimawh hle a ni.
Zokhaw lamah chuan Lungdung leh ram tha lai chu khaw khat pa awm thei leh thiltithei, Village Council member lo ni ve tawhte chuan dan lovin a humhalh nasa hle a ni. Village Council hian District Counsil kan nih tantirh 1954 atang tawh khan engtik lai mahin In Hmun (House Site) leh kum khat lo a tana theh tur lo chuan khawih hmunah mah ram a pe thiang lo. Hei tho hi tuna kan dan hman lai The Revenue Act, 2013 a kan hmuh pawh a ni. Chutih laiin khaw khat pa thiltithei deuhte chuan ram tha a hauh zo va, lungdung hmun rem thlai chin nana tha zawng zawng pawh V/C Pass hmangin an hauh zova, a thenin Mi hausa-te hnenah an hralh bawk nen…. Heng Zokhaw lama ram neitu te hian an duh anih chuan Agricultural Land atan Revenue Department hian LSC siam sak ni sela, an ram hauh Area dik tak teh chhuakin Sawrkar-ah chhiah an chawi ang a, chhiah chawi duh lo chuan an ram kha hauh zui lo mai se. Hei chauh hi a la ni lova, thiltithei deuh chuan Revenue Periodic Pass hmangin ram zau tak tak an hauh bawk a, a then chuan an Pass pawh an renew chuang bawk hek lo, an hauh mawl ve tawp mai a ni. Hengtianga kan tih chuan kut hnathawka ei zawng duhte tan Ramngaw tha thiat lova, hmun nghet nei a, sumchang thlai chinna kawng a inhawng ang a, chu chuan nasa takin kan ramngaw chereu tur hi a veng ang a, thlai thar a lo hlawk zawk bawk dawn a ni.
Thil reng reng hi tute mawhphurha kan ngai anih chuan sawisel leh an mahni kalh zawnga chet vak mai hi awl tak mai a ni a, chutih rualin kan chunga mawhphurhna a rawn tlak ve mauh chuan Sawrkar mawhpuh a awl hle a ni. Envorinment humhalh kawngah pawh hian hetiang hi kan nih ang tih a hlauhawm hle mai. Tuten emaw hlawkna an tel viau phei chuan hmalak vaka nasa taka nawr pawh hi a nuam deuh emaw a tih theih. Hei erawh kan hriat reng a tha hle mai; kan zavai hian kan Evironment humhalh tur hian mawh kan phur a, tumah kut kuangkuahin kan thu thei lova, kan theih tawkah theih tawp kan chhuah vek a ngai a ni. Danin hman khap Plastic atanga siam hmangtu leh duh dah taka paihtu te, remchanga leivung leh bawlhhlawh paihtu kan huat rawn a ngai a ni. Chutih hunah chuan kan Environment hian kan duat tih an hria ang a, kan mamawh tui leh borual thianghlim hmangin min duat ve thung dawn a ni.