- Hmuaka Pa
Kristiante innghahna kan Bible-a nundan tha, ringtu nunkawng, mihringte’n nundan kawng tha kan zawh tur leh kan zawm tur inziak kan hmuh te hi,kristian kan nih hma khân, pi leh pute khan zonunmawi hmangin kan Bible zûl hian heng thu te hi zawlbukah an lo in zirtir tawh thin. Mizo kan nih chuan kan thinlungah zonunmawi leh Kristianna hi nghet takin a inthlunzawm a, he in zirtirna hian kan tualchhung politics ah nghawng a nei ngei tur anih laiin, politic ah hian zonunmawi hian hmun a chang pha ta mang lo niin a lang ta. Mizo hnam kristian sakhaw vuan, Zonun zemawi vawng nung tlat thin hnam hian, Kan ram politic ah hian kan zonunmawina leh Kristianna hi laluta kal kawp tir tlat tur kan nih vei nen, vawiina kan ramchhung politic erawh mipuite nuihzat leh hmuhmawh an ni tlat si lai te hi a mak a ni.
Kum 1946 April ni 9-ah mizote political party hmasaber Mizo union party din anih atang khan, mizote’n politic kan hmelhriat tan a. Pawl thar chu lal bân duh pawl ni a ngaiin, min an bawh hum hum a, Bawrhsap leh lalte tangrual hnuaiah, hnamchawm te kan rethei lutuk e tiin, lal bân duh ho chuan lal leh khawnbawl upate inte sawiin an tawng a, an vung hle anih kha, mizote khan politic haitho an khel a, puitling lo tak leh mumal lo takin politic kha an arkhawthimdai a, hetiang hian Mizote chuan buai deuh nuaihin politic bul kan han tan chho ta a. Kum 1948-ah member 38 awmna, Advisory council members thlanna neih niin, heihi kan ramin politic rawngkaia inthlan kan neih hmasakna ber niin alang. Hun alo kal zel a, political party hrang hrang lo piang chho zelin, kum 1972-ah U.T inthlan kan hmachhawn a, Mizo union chakin CM hmasaber pu ch. Chhunga kan nei a. Rei pawh anih hmain, congress ah an inchhung lut a, 1978 UT inthlan vawi 2-naah PC party chakin Pu Thenphunga CM na hnuaiah kum pawh a vei hmain President rule ah puan kan ni a, 1979-ah inthlan that leh niin Pc party hian an term an hmang tluan hram a. 1987 ah state thar niin he inthlanah hian hneh takin MNF in sorkarna changin CM atan pu Laldenga alo ni ta a. MLA 9 laiin an chhuahsan tak avangin 1989-ah inthlanna neih leh ani a, hetah hian congress party in hnehna an changa heta tang hian sorkar pawh amumal chho tan ta a. kan hmuh leh hriat angin mizote hian politic hi atir atangin kan hmelhriat fuhlo laklawh niin alang a, atir atang rengin kan nu deuh phût hian ahriat a, politic anih tawh chuan kan kristianna leh zonunmawi hi kan hre chang tawh meuhlo niin alang. Politic kan hmelhriat dan adikloh em vang hian, vawiin thleng hian Mipuite thinlungah pawh politic huangchhung hi chu mi pamham te awmna turah kan dah thin na thinlung hi ala bo tak tak theilo, hemi ti bo tur chuan kristianna nena inhne rem thlap, zonun zemawi hi politic nen a kalkawp tir tum hi a pawimawh hle mai.
Politic vangin kan ram a buai a, kan intunnun nan budget tih tham lah kan nei heklo, mipui mimir retheihna in min tlak buaka, india sipai rikrap na hnuaiah retheihna avangin kan kun tlawk tlawk a. Kum 1972-ah UT ah hlankai kan ni ta a, District council hunlai budget tih tham pawh neilo kha, UT ah chuan India Sorkarin a fa duatlai ang hrimin sum leh paiin min han vur ta a, politic vanga kan tawrhna te kha kan hrechang ta lo, amah Pu. Chuauthuama thukhawchang takin kan thluakah sum an lut ta a, sum awmna lam kan bawh hum hum a, development vawilehkhata an zuang thut kha kan dâwl ta lo. Politician leh officer ten eiruk dan an hre thar a.kalphung fel ta lo chuan rilru puthmang (moral) dik lo a hring chhuak a, sorkar hnathawk eiru, an hna chu hnathawh na hmun ni lova, ei hmuhna hmun atana hmang an pun phah a. Corruption tih thumal chu kan tawng ang maiin kan nei tan ta a. Mipui thinlungah politic chu hausakna in leh lo tha neih naah kan ngai ta tlat a. Sorkar hna lak chungchangah laina hnai in duhsakna (nepotism) te, Politician hmelhriat tha neilo te tan thil a khirh zo ta . Zonun zemawitlawmngaihna, Rinawmna, taima, thuhnuairawlh leh mahni inphata ram leh hnam tana theihtawp chhuah te chu anilo zâwng (opposite) vekin kan ram politic ah kan seng lut ta a. Pur chawk hlau em em, khamkhawp thar chhuah ngei tuma theihtawp tak meuh chhuah thin, thlah kal zel mizo kristian politician ram hruai mêk leh hruai tum mek te chuan kan retheihna leh pachhiatna hre ranin, ram thanmawh bâwk leh thatchhiat in zirtirna sumpai leh thildang athlawn a sem (freebies) min tawktarh a, taimak leh intodelh hi chu hla tak ani. kristianna leh zonunmawi hmanga kan lo chapo ve na te chu, politician leh mipamham te avangin hlamchhiahin a awm zo ta.
Kan pipute atangin zonunmawi inzirtir thin kan ni a, kristianna nen a inhne rem thlap, Chung kan inzirtirna chu chhungkua leh khawtlang hmelmawina tura chhawm nung zel tur kan nih laiin, Politician chang nilo, Mizo mipuite pawh hi, athlawnna sum dawnna tur anih chuan mi tha kan tih pawh thlauh thla duh mai, sum tamna lam apianga thle dual dual,tawngkaa eirukna haw hle si, eng emaw ti tura kan politician te zim tuau tuau thin. Party worker bialtu minister/MLA ei tum ran, contrac man tlemte leh therhlo chhe te te duh vanga phe phe thin te avang hian zonunmawi hmel hi tihbalh alo nih thin ni. Hetiang taka zonunmawi hi thar thawh leh kaihharh leh harsa khawpin hlamchhiah lo ni tawh mahse, he nun hi mahni maia tih famkim theih ani lova, midangte nena nun hona atanga theihtawp chhuaha par chhuak thei chauh ani. Kristian kan nih hma pawh a, An phak tawka thil tha nia an hriat tih tum tlat thin, thingfaka kawngka dova, rinawmna nunpui tlat. “sem sem dam dam, ei bil thi thi” ti a, lo in dawm kang tel tel thin thlahte hian kan kristianna leh Zonun zemawi hi politic huangchhung ah leh kan tualzal nunnah hian tharthawhin nunpui thar leh ila, he ram leh hnam hian that lam apan thei mahna le.