- C. Lalnunchanga
Rawlthar kan hriat hma, kan naupan lai atang khan thawnthu bu chhiar hi ka hrât lailêng tawh khawp a; keini ang rual kha chuan ka ching deuh vek tluk a ni. Kan lehkhabu chhiar tam ber kha cowboy thawnthu lehlin, cyclostyle-a her bu hlai pui pui a ni a; tin, Texas leh cowboy chanchin khan kan lung a lên hrim hrim a. Pathian thu lam hawi kha chuan min hnar nghâl deuh tlat thin a; press-a chhut a nih avâng khân lehkhabu tê, A-5 size ang chi kha a enga mah hmain kan hnualsuat a, ngaihnawm lo tur riauva ruatna tlat kha kan nei a. Cowboy bu press-a chhut ka hriat chhun chu ‘Whistling Dan Barry’ chauh kha a ni âwm e (kum 2000 hnuah hi chuan hmuh tûr a tam ta). Khatiang boruak, cowboy ringawtin kan rilru a luh tlut tlut lai khân press khâwl chhuak, Pathian thu lam, R. Lalzauva lehlin ‘Pasalthate Lunghahna’ tih kha ka putea ta ka chhiar fuh a. Ka chhiar chhan ber kha — a dang chhiar tur ka ban phaka a awm loh vâng a ni; a hnu-ah a bu ka lei phah ta nghe nghe.
He thawnthua a changtute inbiaknaah hian Bible châng leh Pathian thu a tam del dul a; nimahsela, ngaihnawm ti em emin ka chhiar chhuak parh a, ka rilruah a châm ta reng a, a chhiar chhunte kha chuan ngaihnawm kan ti zêl a. Tun hnu-ah Sangzuala Pachuau hian ngaihnawm a tiha, chhiar leh a duhzia; mahse, a bu a hmuh zawh tawh loh thu a sawi a. “Ka la nei alawm, i hawh dâwn nia,” ka ti a. Ani Sangzuala hi Mizo literature-a thahnem ngai tak a ni a, “Khatiang lehkhabu hlu Mizo tawnga chhiar tur a awm lo hi a fel lo, a bua tihchhuah leh dân tur i ngaihtuah ang u,” a ti a. Pu R. Lalrawna nen a lettu hmasate an han ngaihven a; mahse, lehlin hmasak chu anni chhuah leh a lo rem lo a ni ang, Sangzuala chuan internet leh hmelhriatte kal tlangin a bu a chah a, “Mizo tawnga awm lo atan ringawt chuan a uiawm lutuk, keiman ka’n letling ve mai ang e,” a ti a, a letling ve ta a ni. A lettu hmasa lehlin dân lâk a hlauh avângin ka lehkhabu pawh a hawh duh ta lo va; a bu hming ‘Pasalthate Lunghahna’ tih erawh chu a rawn hmang zui.
He lehkhabu hi James H. Hunter-a ziah ‘How Sleep the Brave: A Novel of 17th Century Scotland’ tih, Christian adventure novel a ni a. R. Lalzauva lehlin nge tha Sangzuala Pachuau tih rawn khaikhin ka tum lo va, a lehkhabu chhunga ka lunglenna châm tlat rawn sawi ka tum a ni. Kum za bi 17-na lai khân Scotland ramah Presbyterian Kohhran leh Roman Catholic Kohhran inkârah chem sen lek duh hialna boruak a lo alh a. Presbyterian-te chuan Catholic thurin an dodal a, Catholic chuan Presbyterian mite chu tihluihnaa an thurin vawn luihtir an tum a, intihduhdahna leh innghaisakna a lo thleng a. Presbyterian mi leh sate chu an in leh lo atangin an um chhuak a, ramhnuaiahte an biru a. Catholic sipaite chuan an ûm a, an zawng a; ram dung leh vangah nêk chêp an ni a. An mi mante chu thir pheikhawk an buntir a, chin tâwk awm lovin an her tâwtsak a; a then an kutah perek tial nei an her lut a; hremna rapthlak chi hrang hrang an tawrh bâkah tam tak an thi bawk a. Protestant thurin vuantu ramhnuaia tlan bo, ramhnuai mi an tihte chuan tharum bawkin Catholic-te chu an bei lêt a.
A changtupa Duncan-a chu Presbyterian Kohhrana lâwi a nih avangin a in leh lo ropui tak Fenwick Hall an chhuhsak a. Duncan-a chu tlang ramah a rawl bo va, Presbyterian mi tihduhdahna tuar tura an man tar leh hmeichhia te, naupang leh mi chak lote a chhanchhuak a, rawlralin Catholic sipaite chu a bei a. A changtupa hetia a vahvaih a, Scotland ram dung tluang a hruat kual velnaah hian an ram mawina JH Hunter hian a rawn zep thiam hle mai a, a letlingtute pawhin an letling thiam a, a lunglenthlâk veng veng a, kan ngaihtuahna zawng zawng nen Scotland-ah hian kan zu chêng ve a. Chumi lunglenna rauvin min man fuh laklawh tawh chuan he lehkhabu zunah hian kan uai tlat mai a; tin, adventure tha tak a ni bawk.
Catholic Kohhran tân chuan he lehkhabu hi ngainatawm a ni hauh lo vang, Catholic sipai nunrawnzia tar lanna a ni ber; amaherawhchu, Mizote, Kohhran thila kan rilru zauzia a lang a. Pu R. Lalrawna hi Catholic pachal a ni a; nimahsela, Sangzualan a han letling nawn leh tur kha a phura hlel hlel em maw tih tur a ni a; an press, Gilzom Offset-a chhut a ni. JF Laldailova khan ‘Thelma’ a letling a. Kha lehkhabuah khan Protestant a rawn sawi hnawm nasain a rawn diriam hnehsawh hle a; Presbyterian mite pawhin ngaihnawm ti em emin kan chhiar thei vek si; a ngaihnawmna chuan Kohhran thu leh hla chu a khuh bo daih. ‘Thelma’ tih thawnthuah hian Norway ram mawizia a sawi lunglenthlak thiam nangiang a, ‘Pasalthate Lunghahna’ tihah hi chuan Scotland ram zûnah kan chêng thung a. Tuipui kam, Clyde litengsâwl leh Ayshire vau kam vêl an sep rawtui thiamzia ka chhiar nawn leh rual hian Paul McCartney hla, Scotland ram duhawmzia a phuahna:
‘Mull of Kintyre
Oh, mist rolling in from the sea
My desire is always to be here,’ tih kha ka bengah a lo ri tel ve riai riai a. Tin, film pahnih — Mel Gibson channa ‘Braveheart’ leh Liam Neeson channa ‘Rob Roy’ ka mitthla tel zut zut a. Hêng film leh hlate hi — kan lehkhabu thlir lai nên hian kan thinlungah lunglenna te, kan suangtuahnaa ram mawi takte nen khawharna thuhmun an sin tlâng a ni.
Lehkhabu (literature)-ah hian men tihzauh a ngaihzia chu Salman Rushdie-a fiction ‘The Satanic Verses’ tihah khân a hriat hle. He lehkhabu hi lehkhabu ropui, thu leh hlaa ril tak pai a ni hauh lo, lehkhabu narân ve mai a ni. Kum 1988 September thla khan tihchhuah a ni a. Muslim zawlnei Muhammad-a nupuite chu nawhchizuar tia ngaih kawih theih turin a ziak a. India chuan thla khat hnu lek October ni 5-ah he lehkhabu hi India rama zawrh a khap a. Ar bâwm hal ang maiin Muslim ram a kang kai thuai a. Rei lo teah Muslim ramte chuan he lehkhabu thlavang hauh zawnga tawng cheh zeuh tawh phawt chu an lu lâk an tum zel ta mai a. A ziaktu Rushdie-a an pel a, a lumanah Iran hruaitu Khomeini chuan dollar maktaduai tam a phal hial a. Muslim ramten an buai phah nasatzia kan hria a, nunna chan hialte pawh an awm a nih kha; tin, Europe leh America ramte thlengin nghawng a nei a; a hun lai kha chuan khawvel titi a luah hneh hle.
Ka rilrua lo lang pakhat chu Muslim-ho thikthu chhiatzia a ni. An sakhaw sawi chhe deuhva tawng cheh reng reng chu an nghâwng zai an tum vek mai a. Anmahni Shia Islam leh Sunni Islam lah ui leh kel thlun pawlh ang hlauhva inhal an ni zui a, a phil pawh an inphil awk awk reng a. Keini Mizo zingah hi chuan Kristian hmasaten tihduhdahna nasa vak lo an tuar tih mai loh kha chu, sakhuana avang hian kan khawtlangah harsatna em em sawi tur a tam lo khawp mai. Kohhran thenkhat innghirnghonate kha chuan an pâwl chhûng bak, khawtlangah nghawng a nei lo. Pawl chhuak thenkhat inlâk hran vânga eng emaw neuh neuhte kha chu a awm ve hlek a. ‘Pasalthate Lunghahna’ tih ka chhiar rual hian — Mizote kan Kohhran vawn vânga kan inunauna leh inhmangaihna a khawih buai nêpzia ka ngaihtuah a, a vanneihthlak ka ti hle.