Kan Unaute

  • HC Vanlalruata

Mizote hi hun kal zelah ‘Josepha hre lo lal dang’ an tih ang mai a danglam chak tak mai kan ni a. Ţhangtharte hian an hriat phak loh hi an sawi huai ngam viau mai bawk si a. Mizoram chauh ni lo, Zofate luah chin rama chengte nena kan inlaichinna tichhe thei zawnga ţawngkam chhe tin reng cheh peih lah chu kan pung tual tual emaw tih tur a ni. A pawi theih dan tur lah chu an hre pha hauh hek lo.

MZP leh MSU (Shillong) ţangrualin Mizo hnam inpumkhatna an buaipui vanglai, kan college kal ve lai khan helam hi kan vei em em mai a. Mi a ţawng pai deuh avanga “Hei chu Mizo emaw ka ti a, Hmar, Pawih, Paihte, Thado, Lakher a nih hi,” tih ang ţawngkamte kha hmang lo turin inzirtirna kan bei ngawrh ve hle ţhin. A hunin a zir a, mi pawh kan hmin hnem viau chuan a lang.

Hun a lokal zel a, ‘ţhangthar beng tla lo’ an tih ang zawng zawng neih zotu, thil hre lo leh chîk peih hauh lo ni chunga mahni ngaihdan fahrah te te huai tak tak a sawi ching. Chu pawh social media lama hming lem phéna biru chunga huaisen tak takte hian he hnam inpumkhatna hi an hliam nasa lutuk ang tih a hlauhawm fo ţhin. ZoRO leh helam lunglen em em pawl hrang hrangte duhthusăm hi chu a thleng thut lo mai thei. Mahse, thinlung tala kan lo insuihkhawmna atana lungrualna hi a hlut dan sawifiah mai theih loh khawpa hun rangkachak a ni a sin.

Mizoram a buai a, mi tam tak kan unaute belin Burma (Myanmar) leh East Pakistan (Bangladesh)-ah himna zawngin an tlanchhia a. Ţhenkhat chu kan unaute awmna tho Manipur bakah Meghalaya leh Assam lamah an tlanchhe bawk a. Chutih hunlai chuan Mizoram pawna kan hnampui, kan unaute chuan Mizoram aţanga pema tlanchhiate chu unaute an nihna hre rengin an lo tuam hlawm a. An theih chin chinah humin an mamawh an lo phuhruk sak a nih kha.

Tunah Mizoram a chengte muang lei a kan awm hnu hian, khatih hunlai hre pha ve hauh lo leh chîk peih bawk si lo, ţhangthar beng tla lote chuan Mizoram pawna kan unaute chu thu feikibârin an khawh ta sawk sawk mai a. Kan inunauna boruak ţha chho mek hi an tichhe vek ang tih hlauhawm khawpin social media hi a chhe thei ang berin an hmang a ni e, ti ila kan sawi sualin a rinawm loh. Ram chuan ri a nei a, hnam erawh chuan ri a nei lo tih hi kan hriat nawn fo a pawimawh hle mai.

Kumpinu (British sorkar)-in min awp lai khan Burma rama Chin Hills a awmte, Bangladesh khawchhak lama awmte leh Mizoram kan tih tak (anni’n Lushai country an tih mai)-a chengte hi unau, nunphung leh hnam ziarang inang, tunhma chanchin (ancestry) pawh inţawm kan ni tih an hre chiang hle a. Mahse, helai, India leh Burma karcheh a awm hnam tam lutuk lote hi min ngaihsak hman hauh lo.

Chuvang chu ni maw, British sorkarin a India lalram chhuahsan a, anmahni ke a ding ve tawh tura ţhen hranga India leh Pakistan a hnutchhiah (partition) dawn khan India leh Pakistan sorkar thar lo piang tur chu sakhaw behchhanin ruahmanna a siam a. Chuta ramri rin a ram pahnih ţhentu atana a rawih Sir Cyril Radcliffe khan India indan (August ni 15, 1947) hma lawk July ni 8, 1947 khan India ram a rawn tlawh ve chauh zu ni a!

A taka ramri rinna hmun tur fang lovin lui awm dante enzawnin ramri hi a siam ta mai niin an sawi a. Hnam khat pawh ram hrangah a pawt ţhen a, Punjab leh Bengal a ţhen darh a, a ţhen darh zingah Mizote pawh kan tel ve a. A ţhen India-ah, a ţhen Burma-ah leh a ţhen chu Pakistan-ah (East Pakistan) min ţhendarh ta a. Radcliffe-a ramri ţhen fuh loh avang hian India hmarchhak chuan luipui kam (sea-port) nei lovin khawvel hmun dang tlawhpawh kawngah harsatna namen lo kan tawk bawk a ni.

Hetianga ţhen darh kan nih avang hian ramri leh lama awmte hi kan hnampui leh kan unaute an nihna a bo chuang lo. Chhungkua a inzawmna nei pawh tam tak kan la awm a nih hi. Inţhen thei kan ni hek lo. Kan inunauna leh chhungkhat nihna ţhendarh zawng leh rilru inhliam zawnga ţawng cheh ching an awm thin hi a pawi takzet a. Inpumkhat pawimawhzia leh chhungkhat leh unau kan nihna lam sawi tur hre lo chuan ngawih chuh mai se a ţha zawk em em a ni.

Myanmar sipai general-te’n sorkarn an hnehlak hnu a mipui mimir leh nunau chunga hlei an len avangin kan unaute chu helamah an lo tlanchhia a. Chutianga kan unaute kan mikhual chu India sorkarin a remti lova, thawnkir turin Mizoram sorkar a hriattir a, mah se, kan sorkar chuan he thupek hi a zawm duh lo. A chhan ber pawh kan unaute leh kan hnampui an nih vang a ni. India hi United Nations High Commissioner for Refugees din a nih khan pawmpuitu ram zingah a tel ve lova, chuvangin raltlan lo lut an duh lo pawh hi dem chiam theih chu a ni lo.

Chuti chung chuan sorkar laipui hnuai a awm paramilitary force te chuan Myanmar aţanga kan unau raltlan lo lutte chu puh chhiat an tum viau a. Ruihhlo hluar chhanah puh thluk an tum hle bawk. Police hotute chuan tun thleng hian raltlan 30,000 chuang zinga raltlan an ni tih chianna identity card pekchhuah zingah ruihhlo hmanga sumdawn thubuai nei leh man an la awm loh thu an sawi. Chutih laiin a remchang em a, ti a puh ţalh tum erawh chu an la awm tho.

Bangladesh-a zofate pawh hi MNF-te’n zalenna sual a an zu awm lai a lo tuamhlawm a, nasa taka lo ţanpuitu an ni a. Tuna harsatna an tawh lai hian lo ţanpui ve ngei hi tuna sorkar dinglai tan phei chuan tih makmawh a ni. Kan unaute ni lo pawh ni se, an nunna atana hlauhawm a awm chuan lo humhim hi mihring nihna (humanitarian ground) a kan tihtur a ni hrim hrim. Mikhualte laka ţhat chhuah hi kan thurin pawhin min zirtir dan a ni.

Israel (Juda) ho chuan an hnam bo ni a an pawm chu India hmarchhak tawpa Mongolian thlahte, Ethiopia a mihangte thlengin an kuangkuah hmiah mai a. United States pawhin vun rawng hrang hrangte chu American-ah an pawm vek mai. Chuvangin Zofa tawh phawt chu India ram mi pawh ni lo mah se kan lo kuangkuah ang a inţhendarh lam hawiin thu kan veivir tur a ni lo. Chutih lai erawh chuan ramdangmi an nih avangin ram dan anga kan enkawl erawh chu a ngai thung a, raltlan chu raltlan anga kan lo kilkawi hi han tihtur a ni thung – ram dan bawhchhe lovin.

Leave a Reply

error: Content is protected !!