- HC Vanlalruata

Kum chu a thar ta reng mai le! Kum hlui mai ni lo a kum hmasa lama kan thiltih sual chi hrang hrang, dik lo taka ro kan rela thutlukna kan siamte, kan eirukte, hna kan thawh chhiat em emte, mi kan bumte kha kum hian a liampui dawn ngei mai. Kan sim chuan’ loh erawh chuan min zui-in min hrăn khum (haunt) zui zel thung ang. Zakaia anga dik lo taka thil a lo tihsak tawhte a let 4-a kan rul ve dawn a nih loh pawhin kan sim a, chumi atana a tak taka kum thar thutiam chu a pawimawh a ni.
Mizoramah hian kan sorkar thuneitute, kohhran hruaitute leh khawtlang hruaitute’n pawi an khawih len ber leh pawi ber 3 thlang chhuak dawn ta i la, kan ngaihdan a insaikalh nuk mai thei. Mi zawng zawng pawm zawng leh ngaihdan a ni kher lovang tih hre chungin mimal ngaihdan thawh a chakawm a. Kan ngaihdan chu nemngheh tumna ni hranpa lovin sawifiah tal chu kan tum a ni ang chu.
Pawi 3 zinga pakhat chu sorkar a eirukna a ngampa lutuk leh khawtlang leh kohhran huangchhungah pawh eiruk hmangte an tlangnel ta lutuk hi a ni. Hindu sakhaw bia kan tih mai India Parliament member tam ber khuan eiruk dona leh eirute hremna atan Prevention of Corruption Act, 1988 hi an lo siam a. Sakhaw ţha bera chhal Kristian zuitute hian Bible pawhin a duh loh berte zing ami eiruk hi kan hreh hauh lo thung. Hei hi a chhan kan chhui chian a ngai.
Pakhatna-ah chuan kan sorkar (ministry) hrawn tawh reng reng hian eirukna hi a takin an la do lo hrim hrim. Politics thila an khingpuite tihchhiatna hmanrua atan PC Act hi an hmang duh tih mai chauh a ni. Sorkar kalphunga corruption ven dan tam tak awm hi hman ţangkai a ni ngai lova. Chu chauh pawh a ni lo, tam tak eirute hrem thei miah lo sorkar hlir kan la kawl a, an chhui ve pawhin a zuzi deuh zel a. Chubakah chuan tunhma lama kan court a roreltu ţhute pawh kha tham theih deuh vek an nih a rinhlelhawm hle bawk. Hremna atana thuchiang (evidence) ţha eltiang a awm chung pawha thuneihna chelhtu lian an nih avanga chhuah zalen zeltute kha dikna rorelna ţhutthleng ni tura ngaihah khan an ţhu rei viau a ni.
Eiruk hmangte hi kohhran leh khawtlangin endawng lova dinhmun ţha a a dah zel avangin tun dinhmun hi kan thleng a ni. Endawngin entleu se la, dinhmun pawimawh phei chu an tan chuan vana rah angah dah sela chuan heti em em hian kan ramah eirute an huangtau lovang. Tak a na. Tunhnai a Special Court-in eiruk thubuai a a hremte kha an awmna kohhranin a phuar tawh em aw? ‘Inngaihna suala tlu’ an tihte laka kohhran kut a ran ang hi chuan eirute lakah hian an kut a rang lo tih a chiang ţhin a. Mi tam tak tawrhna thlentu, hmasawnna ţhan ti ţhutute hi kan hlahthlem nasa em a, an huangtau ang chu.
Kum hlui-ah khan kan tlawmngai pawl lian ber YMA leh kohhran lian ber Presbyterian Kohhran mite aţangin corruption do duhna a lian ta hle tih kan hria a, a lawmawm takzet a ni. Chutih lai chuan kan kohhran leh YMA hruaitu tam tak hi duhâm tak mai (Bible-in duhăm hi milem biakna a ti) leh pawisa duh êm êm mai (Bible-in tangka sum ngainat hi sual tinrêng bul a ti bawk) an nih avangin an thurél an tihpuitlin tak tak hi Luka ziak ang diak diaka pawm a harsa tawh khawp mai. Hloh ngam lo leh thawhlawm tlêm tur pawisa lo ngam tan lo chuan a taka eirukna do hi a harsa êm êm tih kan hriat vek hi. Corruption kan ngaimawh ta hrim hrim erawh hi chu thil lawmawm lam chu a ni e, i ti phawt mai teh ang.
A pahnihna chu sakhaw thila takna ai a lemchan, simna dik ai a pawnlam lan mawina, nun dik aia a lema nunchan thiam kan tam ta lutuk hi he ram leh hnam hian a tuar nasa hle mai. Chhungkua-in hunpui lai a an ruih theih thil tih rei lote tak pawh an nghei theih chuan ti a hunpui thlen dawn hnaih a, kan tu leh fate camping/crusade ilo vela dah kan ching leh kohhran pawhin min pawmpui hian pawi a khawih thui-in a khawih thuk tawh takzet a ni. Simna tel lo piantharna hian he ram leh hnam hi a sawp rethei rei tawhin piansualna leh lemchanna-ah a va hruailut thuk tawh tak em!
He ram leh hnam hian hlim lăm leh harhna a mamawh ber lo. Kelkang khua a harhna beisei a, mi nuai 4 dawn kal hut hutin awmzia a neih miah lohna kan ni tih hi pawm ngam a ngai. Ţhalai leh mihlim ţhenkhat ze khel chiam chiamte, hnehna puanga zan reha au vak vak (ţawngţai leh Pathian thu sawi bakah mahni duh zawng zawng sawi chiam chiam)te hi a ţangkai lohzia kohhran hian a sawi ngam a ngai tawh. Chuti lo chu a kum telin milem chherchhuahna-ah a insiam zel dawn. Milem chherchhuaktu nih loh ngam hi kohhran hruaitute hna pawimawh hmasa chu a ni.
A pathumna-ah chuan kan Mizo nunphung zawng zawng hnuchhawn a, Zawlbuk inkaihhruaina leh kan rimawi chhepchher bâkah kan hnam ziarâng zawng zawng hluihlawn thilah dahin kan hnawl ta vek a. Chu chu kan kohhran hruaitu hmasate thiltih a ni. Chutiang a nih lai chuan khawtlang hruaitute chuan kan ngaihsan em em khawthlang mingoho duhdan lian ber ‘dan rorelna’ (rule of law) chu an mausam leh lawi si a. Hemi avang hian kan hnam hi tuilairapin kan awm rei ta khawp mai a, lum si lo, vawt si lo an tih ang hi kan dinhmun dik tak a ni.
Mihring zalenna leh chanvo zah zo lo leh mihring nunna hlu tak meuh pawh ngaihlu thei lova mahni kuta dan kengkawhtute kutah hian Mizote hi kan thi hnem ta khawp mai. Inthlah pun kan sawi laiin chi thlah pung hman lova phingchil vanga kan thawn liam hi a tam tawh a. Chumi piahah chuan dan a lal hleithei lova, a tam zawkin mi tlem zawk rahbehna a thleng mek a, hei hian kan ram leh khawtlang nunah chhiatna nasa tak a thlen tawh a, a thlen mek a ni. Dan rorelna kan ngaih pawimawh a, dan kan pawisak thar leh hi a ţul takzet tawh a ni.
December ni 31zan lai-ah khan kum a thar ta a. Kum 2023 January ni khat khan kum thar ni hmasa ber kan chuangkai tawh a ni. Kum tharah hian mipui chanai eiru-a hmasawnna hna tiţhanţhu ţhinte hian eiru tawh lo turin thu tiam sela a va lawmawm dawn em. Mi 10 talin kum thar thutiamah eiruk tawh loh an hman a, an tihhlawhtlin phawt chuan he ram hian a ţha zawngin thui tak ke a pen ang. Ram hruaitu zing ami an nih phei chuan a ţha zawngin nghawng a nei thui hle ang.
Nun tak nei tawh tura kum thar thutiam nei kan ngah chuan he hnam hian lemchan nun kan kalsan thei ang a. Simna dik leh kalphung ţha a chhuah phah thei ngei bawk ang. Kan sakhaw zui ngei pawhin a zahawm phah theih a rinawm a, sakhaw dang betute mithmuhah pawh kan zahawm ngei ang. Dan rorelna zah a, palzut tawh lo tura thutiam kan tama kan tihpuitlin phawt chuan he ram hi ram nuam takah kan siam thei ngei dawn bawk a ni.
Chhiartute Kum Thar Chibai vek u le.