- Rempuia R. Lutmang
Lui dai kai mai theih loh pal tlang nan te, kawr leh ruam thuk, kal hlei theih loh pal tlang nan te thil kan siam thin a, chu chu ‘lei’ ti an awm a, ‘leihlawn/leilawn’ ti an awm bawk a, a pahniha hman thlakthleng mai mai an awm bawk. Hetiang deuh tho, hmun sang zawk, hmanraw tel loa kai mai theih loh kaina atana siam kan nei bawk a, chu erawh chu ‘lei’ ti loin ‘leihlawn’ kan ti vek titih; ‘ar-lei’ tih chauh loh chu. Sawi thui hmain, ‘leilawn’ ti loin ‘leihlawn’ kan ti zel tawh ang, mi tawngkam kan sawi chhawng a nih ngawt loh chuan.
Sap tawng te kan han hre ta nial nual a, Sapin mumal takin ‘bridge’ leh ‘ladder’ an lo thliar hrang a, chu chu mi thenkhatin an awt ve. Chutiang chu kan nih avangin lui leh kawr ilo kaina atana kan dawh kha ‘lei’, hmun sang zawk kaina chu ‘leihlawn’ tia thutlukna rum ul mai phuh chhuak an awm phah ta reng a ni.
Hetianga sawi tantu hi kan hre thei kher lo ang, a langsar pawlah JFL a awm. Ani khan sawi hrangin, a aia upa zawkte leh mi dang reng reng, ‘lei’ leh ‘leihlawn’ hman pawlh thinte kha tawng hmang dik mang loah a puh a ni. Ani chuan huhang a ngah si a, chu huhangina a keuh thluk chu tam tak an ni ang.
JFL sawi dan hi en hmasa teh ang, “Kan zirlai bu-ah te ‘lei’ tihna turah ‘leilawn’ an ti ta zel mai a; India ram leh khawvel lei hmingthangte pawh ‘leilawn’ sei hmingthang an lo ni zo ta,” a ti a (Bible Thlirna, 2012, 76). Mi hla phuah sa, “A mawi dar leihlawn a chiar nghian e,” ti te pawh amah duh danin, “A mawi e, dar lei a chiar nghian e,” tih a dik zawk a ti hmiah mai a ni. A aia Mizo ni hmasa zawkte tawng hman dan kha a duh dan nena a inrem chuan tanchhanah a hmang a, a ngaih dan nena inzawl lo chu ‘a dik lo’ tiin a dik loh theih dan a zawng thiam hle.
Tun hmaa an indo dan an sawi dan chuan, lei an lai khuar a, a chungah thing tum an kham kai a. Lehlam lehlama an chhuanvawr ber ve ve kha chem tum nen an thing khamah chuan an lawn kai a. An zawh a, a laiah an intawk a, an inbei a, a chak lo zawk zawk chu an lei laih khuarah chuan an tla ta mai a ni. Chu an thing kham pheia chu engtin nge an sawi le? ‘Lei’ an ti lo, ‘leihlawn’ an ti tlat. ‘Lawn’ ngawr ngawr ngaihtuahtute tan, thing kham kha zawh hmain pen khat emaw lek hmang chuan lawn a ngai ve reng reng, ‘lawn’ tih lo tel hi a dik thlap ve thei tho tlat a ni. Hetiang inbeihnaa an thing kham hi ‘leihlawn’ lo chhuahna a nih loh pawhin a hming pu hmasa ber pawl a ni ngei ang.
A hun laiin kan awm si lo a, engtin nge ‘leihlawn’ an ti tih kan hriat theih? Kan hre thei lo. Mizo mi thiam hmasa, Mizo chanchin leh tawng lama pa rawn tling phak, Mizo chanchin hlui hre mite’n ‘leihlawn’ an ti a, an sawi chu kan awih mai a, mahni hriatnaah kan inghat lo a ni. A thumal then darha, chuta tanga a awmzia tur chhut chhuah chawp a awl duh hle, chutianga chawh chhuah chu kan tawngah dik thei lo tam tak a awm ang.
Mizo chanchin hlui ziaktu lam han bekbawr zawk i la. Lal Mama chuan kum 1957-a naupang zirlai tura a buatsaihah an indo dan hmasa kha, “Kawlhnam keng ve vein lai leh laiah intawk turin leihlawn chu an zawh ve ve a,” a ti a (Mizo Titi, 1959, 12). Chutiang deuh chu kum 1964-ah K. Zawla’n ziak vein, Siakeng leh Kawlni indo thuah, “Mipui inbei lovin, khua pawh inrunsak lovang; hman lai indo angin pasaltha leilawnah intawk rawh se,” a lo ti ve bawk (Mizo Pi Pute leh An Tlhahte Chanchin, 2011, 23). Mizo chanchin chhui chipchiar bera ngaih theih B. Lalthangliana pawhin ‘lei laih khuar chhungah leilawn an dawh’ a ti a, ‘chhungah’ tih hi chhut sual palh nge, ama chhui danah lei laih khur chhungah an dawh zawk. A enga pawh chu ni se, leihlawn chu a ni ta tho tho. ‘Zoram History’-ah pawh Lalhmuaka’n ‘leilawn’ tih hi vawi 4 vel a hmang ngei a, Mizo Thawnthu-ah PS Dahrawka pawhin a hmang.
Historian ni lem loin an hmang ve tho em? Thuziak pangngaiah a awm em? Mizo history bu pakhat mah a chhuah hma pawhin chanchinbu lama leihlawn an hmanna a tam mai. Mizo leh Vai Chanchin Lehkhabuah khan mi chi hrang hrang, Zoram kil tina miin thu an chhuah thin a, chutiang thuziaka kal kainaa an dawh ‘leihlawn’ titute chu a then a zar sawi law law teh ang, ‘ka rin dan chuan’ tih ringawt zawng a tawk lo.
April 1926, Denga, M Veng, Aijal, “Khawvela leilawn hlui ber, German ram Dortmund kiangah, oak thinga dawh…”; May 1924, Hawla, Thakthing Veng, “Leilawnin lui kam tuak a zawm angin rinna hian Pathian leh mihring a zawm”; December 1918, R D Leta, “Rhine luikam chhak lam pawh leilawn zawn chho te chu mel 18 chin kan tang ho te’n an han luah bawk anga”; April 1918, Rozika, “A tui san teh lul nen a tluanin an dawh chhuak shi a,… he leilawn hi leilawn a chuan ka hmuh ropui ber a ni,”; April 1916, Hrawva, “Mense khaw chung lei-lawn zing dar 11 vela kan kan a…, Seilles nen hian leilawn in a zawm…, “Andenne leilawn chu an ti chhe ta a”; April 1913, Chala Aijal Rasi, “kawng shiam Sipai te chu an ropui em em, …leilawn te hi rang tak tak in an dawh kai thei ani”; May 1912, “Hemi ni vek hian Ngaiban tlang lei verh 33 nen thir lei lawn ropui tak tak 157 nen kan kal bawk ani”; September 1909, Makthanga Thakthing, “Hudson chunga leilawn an dawh a, chu leilawn chu khawvel a leilawn zawng zawng zinga a nasha berin an ring”. Kum 1926 leh a hma lam chin chauh a ni. A hnu lamah pawh mi dangin an hmang tih kha hria i la. Khingho zawng zawng khian Mizo tawng an hmang dik lo kan ti dawn em ni? A ni thei lo ti rawh u maw. Tun hma khan ‘lei’ tih an hmang lo a ni lo a, chu ‘lei’ tho chu ‘leihlawn’ tia sawi an uar zawk a, an hmang deuh vek nghe nghe a ni. Mi pakhatin ‘leihlawn’ a ti char char lo a, a thu ziak ngai rengah pawh ‘lei’ tih chang a nei tho. Hman pawlh thu hlaah chuan ‘hawng’ leh ‘haw’ hman pawlh nawk nawk nen a inang reng.
Kan han sawi tak atang khan Sapina ‘bridge’ an tih hi ‘lei’ kan ti a, ‘leihlawn’ kan ti bawk tih chu a chiang a. Chhiarkawp ang maia chawh dik tuma, in chung lam lawnna chi chauh ‘leihlawn’ tia chhuah kha a lo ni chiah lo, ‘emaw’ tih vang mai mai a ni. Tawngkam thenkhat hman lar bik a awm thei, ‘lei’ tih deuh kher a inrem bik riau tum a awm thei tihna a ni.
Ka sawi hmaih tep, ‘ladder’ pawh hi ‘leihlawn’ tih a ni ngawr ngawr lo, ‘lei’ tih a ni ve leh tho bawk. Chu chu kan hriat duh chuan Lalthangfala Sailo lemchan thawnthu ziah ‘Khawnglung Run’ tihah khan an khaw kai chhohna atan an dawh kha ‘lei’ tih leh ‘leilawn’ tia hman thlakthleng char char a ni.
Mi tlem tein an hriat sual avanga an lo hman chu ni se la ngaih khatah a ngaih theih; mahse, keu tam aleh hmangtu an tam a ni deuh ber a, hman dik loh a ni seng zozai lo. Kan han sawi lan tak chauh loah pawh ‘leihlawn’ an hmanna a tam hle ang. A, chu em em zawng, lo hre ta pawh ni i la, ziah kai vek chi ziazang a ni lo. Tunah pawh hei a thui tawh em hi.
JFa’n a thliar tih kan hriat hma, naupang chumchiap kan nih lai atangin ‘lei’ chu kal kaina, ‘leihlawn’ chu lawn chhohna tia hmang thin kan ni a, JFa sawi dan ang chiaha hmang thin ka ni. Kan chhungte leh kan chhehvela mite zawng zawng hman dan pawh niin ka hria, chu chu kan than len chhohpui. Chutiang hlir chuan kan hmang zel ang.
Amaherawhchu, ‘lei’ kan tih kha mi tam takin ‘leihlawn’ an lo ti miau mai a, chung mite chuan an hman danin an hmang ang a, keini’n kan hman danin kan hmang bawk ang. Kan dik ve ve a, kan indip tawn lo a, a eng tawng mah kan tichhe lo tih kha hre vek teh ang u.
Hakha-Chin tawngah ‘bridge’ hi ‘lilawn’ tih emaw, ‘hlei’ tih emaw a ni a, chutiang tho chuan kan pi leh pute pawh khan ‘leihlawn’ an lo ti, ‘lilawn’ tih leh ‘leihlawn’ tih hi a sipel pawh a inang teuh hle. Hranghluite’n ‘leihlawn’ an lo tih ang chiah khan, vawiinah pawh India leh Myanmar inrina lei khi mi tam takin ‘leihlawn’ an ti a nia aw, hriat ve reng rengah.