- HC Vanlalruata
Zofate zingah tunhma-in ‘unau hmelhai’ hun kan paltlang tam tawh hle a. British sorkarin Burma a cheng Chin-hote, Mizorama cheng ‘Mizo’ invuahte, Manipura lalram chhunga cheng ‘Kuki’ an tihte leh Chittagong Hill Tracts lama cheng ‘’Old Kuki’ a tihte bakah Assam a chengte pawh thlahtu thuhmun leh nunphung inang an ni tih a hmuhchhuah hnu pawh khan kan la inchemhar chhunzawm zel a nih kha. Manipur-ah phei chuan Zofate unau hmelhai avanga thisen luang ţhin kha a rapthlak takzet a ni.
Hun a lokal zel a, Zofate zingah a bik takin zirlaite chu inphumkhatna lamah kum 1979 vel aţang khan an harh chhuakin an piangthar nasa ta mai a. Mizoram a chengte leh Mizoram mi Shillong lama lehkha zirte zingah he harh tharna hi a thleng nasa hle. ‘Duhlian’ ţawng kan tih mai, ‘Lusei ţawng’, Mizo ţawng ti a kan sawi tak mai thiam lo leh ţawng pai deuhte chu Mizo ni ve ta lova ngaihna a awm ţhin a, chu tak chu khatih hunlai a zirlaite khan an vei em em a ni.
MNF rammut ţan hma deuhva Burma (Myanmar ni ta) a chengte, East Pakistan (Bangladesh ni ta), Tripura leh Manipur a cheng Zofate insuihkhawm a rorelna pakhat hnuai a awm an tuipui em em khan ngaihven a hlawh hle a. A bikin Manipur-a Kuki hote lakah a tla na hle. Chutih rualin anni tel lova Mizo district council lo ding ta te, MNF leh sorkar laipui inremna a an tel ta si lote khan an rilru a tina leh zual a ni.
Kum 1999 khan Kuki aiawh inti pha ngat Dr. Haokip leh khatih lai a Kuki National Army (KNA)-a an sipai hotulu ber (army chief), S. Haokip kha Tuikual-a ka pisa leh chenna ni bawkah an lo leng a. Hemi chungchang kan sawina-ah Dr. Haokip khan, “Mizoram leh kan chenna ram insuihkhawm kan tumna a tlawlh ta si a. Keiniho chuan Manipur state chhungah chanvo sang zawk (autonomy) kan beih mai a ngai tawh a ni,” tiin a sawi. KNA sipai hotu zawk hi kan ina a lo len hnu lawk, Manipur-a a chhoh leh hnu-ah mi tu tih hriat lohte’n an kaphlum ta a ni. Ngaihhruina atana Kuki puan min pek kha a bo ta daih leh nghal a.
Mizoram zalenna sual a MNF an rammut lai khan Manipur-a Kuki, Hmar, Simte leh Gangte hnamte pawh an lut nasa hle a, Kuki phei chu battalion hran an awm a ni awm e. Burma lama Zofate pawhin rammute hi an tanpui nasa a, East Pakistan (Bangladesh) a Zofate phei chuan an zu inbenbel khan an theih ang angin an lo tuamhlawm a ni. Thlah khat kan nih miau avangin inţanpui tawn reng kan ni a, kan dinhmun a inthlak fo a, ţanpui ngai zawk pawh kan inthlak chamchi a nih kha.
Sawi tawh angin ‘unau hmelhai’ a thleng fo. Chuti chung chuan thlahtu thuhmun leh hnam khat na na na chu harsatna kan tawh hunah kan inmihran thei chuang ngai lo tih he hnam chanchinah hian a chiang a ni. Tunah hi chuan heti zawng hian kan chiang ta hle mai a. A sawi thiamte’n Aizawl/Mizoram hi ‘Zofate Jerusalem’ tiin an sawi a, an sawi tum chu a chiang reng mai. Myanmar-ah kan chipuite’n sorkar lakah harsatna an tawk a, tunhma aţangin Mizoram an rawn bel tawh ţhin a, tunah pawh a sing telin an rawn bel leh mek.
Bangladesh-a kan chipuite’n nikum November thla chawhnu lam aţangin Mizoram an rawn bel bawk a. Tunah hian Manipur lam aţangin an bel leh mek. Hnamdang kara awm North Cachar Hills leh Manipur aţanga Mizorama luta inbengbel ta pawh an awm. Chutiang bawkin Mizoram a buai laiin Burma lamah Mizoram mi tam tak himna zawngin an tlan a, khilama Zofate’n an lo tanpuiin an lo tuam hlawm a, Manipur lamah pawh chuti bawk. Kan Hnam Sipai rammute pawh Chittagong Hill Tracts a kan chipuite’n an lo tuamhlawm bawk a nih kha.
Hnam movement leh a kal zelna a zirlaite an ţhanharh nasatzia kan sawi tawh a. Kum 1988 vel aţanga ZoRO-in inpumkhatna kawnga an thawh hlawkzia pawh sawi hmaih chi a ni lo. “Insuihkhawm leh zai i rel ang u,” tih hla phuahtu Capt. L.Z. Sailo te, Zofate inunauna lam vei em em a hla phuahtu T. Zorampela hlate khan kan thinlungah inpumkhatna a tuk thuk khawp mai a. Inpumkhatna thinlung kan neih phah bakah khawchhak lama kan chipuite kan lo en danah kan inchhir vawng vawngna tur thu mi hnutchhiah a ni.
Ţanpui kan ngaih lai a kan inţanpui ţhin hian thlahtu thuhmun leh hnam khat kan nihna a tichiang satliah lova, a tak taka thinlunga kan inzawmna a lantir a ni. Unau pianghmun leh nu leh pa leh fate pawh inhauh leh inep chang awm thei a ni teh meuh mai. Mahse, min phuarkhawmtu ‘thisen’ a awm miau chuan rei kan inhaw tak tak thei lo tih hi a chiang a ni. Tui aiin thisen chu a chhah zawk miau a. Inpumkhatna tak tak nei tur chuan hmabak kan la ngah mai. Ram khat leh rorelna pakhat hnuai a zalenna neih hi tam takin an duhthusam a nih rualin a tak a chang ang em tih leh chutiang hun chu engtikah nge a thlen ang tih hriat mai phak a ni lo.
Tuna kan buaina ho te anga lang, mahse, buaithlak zet si chu hming (nomenclature) hi a ni awm a sin. Mizorama chengte hi tunhma chuan Lusei/Lushai tiin mingoho khan min ko ţhin a. Kan chenna ram an awp hma khan ‘Lushai country’ tiin an sawi mai bawk ţhin. Burma/Myanmar sorkar hian Chin state/Chin hills a chengte chu ‘Chin’ tiin official takin a ziaklut a. Sawi tawh angin Manipur leh Bangladesh a Zofate chu ‘New Kuki’ leh ‘Old Kuki’ tiin an sawi bawk.
Khawvel pum deng chhuak thu leh hla lama mi ropui William Shakespeare-a khan “What’s in a name?” (Hmingah hian enge awm?) a lo ti a. Thuhlaril (literature) lam thiamte chuan “a name is nothing but a name and it is hence a convention with no meaning behind it,” an ti a. Romeo and Juliet thawnthu a ziahna a Juliet-i thusawi-ah khan “Rose par hi a hming thlakin hming dang vuah mah ila, a rimtuina a hloh chuang dawn lovang,” a ti a ni. Saidawium (bottle) hi a hming a ni mai a, hrilhfiah tum a, sai (elephant) dawi tumna bur anga sawi chi a ni lo.
A pawimawh ber chu Zofate inpumkhatna a ni a, Bible-in a sawi angin chhung khat leh thisen zawmpui kan indo chuan kan dingchhuak ngai lovang a. Kan inpumkhat phawt chuan kan dingchhuak ngei ang. Eng ang takin nge kan insuihkhawm ang a, kan inpumkhat ang tih chu hmalam thil a ni a. Rorelna pakhat hnuaiah kan awm thei mai kher lovang, chuti chung chuan inţhendarh ai chuan inpumkhat a, insuihkhawm hi a ţha zawk fe a. Chumi tur erawh chuan rilru zau tak kan neih a ngai. He hnam zahawmna leh ropuina tur hi i um hram hram ang u hmiang.