- HC Vanlalruata
Mizo chuan hmeichhe fa (fanu)-te hi ‘ei an tling hma’ kan ti ţhin a, mipa fa chu an sawngnawi rei niin kan sawi bawk. A ni tak a, Mizo hmeichhe naupangte hi chuan an chhang hi an paw thei thuai mai a, anmahni hringtu nute an chhawk hma khawp mai. An lo lian hreta inchhungkhurah an ţangkai thuai a, chhungkua-ah hmun pawimawh tak an chang thuai ţhin. Mizo mipate’n an thlah kal zela an hnam leh chi keng zel tura an duh avanga fapa an awt hi sawisel chi a nih loh lai-in tunlai chhanah phei chuan fapa ai-in fanute hi chhungkaw khaidingtu an tam hle a. Pasal nei a hmun danga an awm pawhin nu leh pa tana ţhahnem tak tak an tam hle a ni.
Chubakah chuan kan Mizo nulate hi mipate aiin khawvel nun hmachhawn kawngah hian an kawlhrawng (adventurous) zawk a. Mizoram pawna awm pawh an tam a, ramdang (foreign countries)-ah pawh mipa aiin an tam zawk daih awm a sin. Singapore, Hong Kong, Macau leh khawchhak ramdangah an awm a, khawthlang lamah pawh ram tinah awm lohna hleih an nei tawh mang lo. Chutih rual erawh chuan kan sorkar kal tawh leh tun amite hian hnathawk tura India ram hmun dang leh ramdanga kalte chungchangah an tihtur an la tih tawk loh avangin harsatna tawk an tam ta hle mai.
Tun hnai-ah Mizoram State Commission for Women (MSCW) chuan United Arab Emirates rama awmpui (housemaids) tura kalte’n harsatna an tawh chungchangah social media a darh pakhat behchhanin thubuai an ziaklut a. Hei hi tute-emaw thehluh ni lovin ‘suo moto’ a ziahluh leh bawhzui a ni. Social media a UAE a awmte ziah dan chuan hna hmuhsaktute’n India sorkar dan ang tak leh helama thuneitute phalna hmu lovin Mizo hmeichhiate hi UAE leh Gulf ramahte an thawn thla ţhin a. An thlen thlak hnu-ah Mizorama an awm lai a anmahni buaipuitute sawi ang a lo ni lo tih an hre chhuak leh ţhin a ni awm e.
Khu’ng Arab rama chengte nen nunphung leh mize inang lo tak mai kan ni tih hi chu hriat sa a ni a. India rama kan chenpuite nen ngei pawh kan inchei duhdan, kan thil ei duh leh kawng tinreng deuhthaw-ah kan inmihran a ni a. Chutiang a nih lai chuan Mizoramah hian sum siam duh avanga kan Mizopuite ngei mihringa sumdawnna thanga awhtir hreh lo hi an tam ta khawp mai a. India ram chhungah ngei pawh nawhchizawrhna thanga tang chhanchhuah leh tak hi khawpui engemawzatah an awm tawh a nih kha, an la awm zel mai thei a ni.
Hmanah khan Aizawl khawpui a cheng ngei pa hausa tak pakhatin Champhai lam mi hmeichhe naupang pakhat a nu leh pa phalna ni hauh lova Spain rama nupa fa nei thei lo a lak (adopt) tir chungchang ka buaipui ve hrep tawh a. Mizoram Police officer a chhuitu ţhenkhat thiltih dan dik ziktluak lo a awm a. A nu leh pa remtihna leh hriattir pawh ni hauh lova an fanu Spain rama chhungkaw pakhat laktir (adoption) lo buaiputupa-in intihrinawmna atana a pawl dina mi langsar leh kohhran hruaitu hriat hlawhte a hman ţangkai dan phei kha chu tenawm a tling. Kha tleirawl chauh kha a lo la ni lo leh nghal a.
Khatiang a nu leh pa phalna pawh nei lo leh hrilh pawh hrilh lova Europe khawmualpui daiha Mizo tleirawl kum tling lo thawntu khan hlawkna tam fe a tel a rinawm a. Finfiahna ţha kan nei thei lo chauh a ni a. A nu leh pa hmingziah lem (forged signature) a ti duh kha rapthlak tak a ni. Mahse, Police lamin finfiahna an neih meuh kha chuan a lo upat hle tawh bakah natna khirh tak a vei tawh avangin tanin lamah an thawn ta lo a nih kha. Mitthi tawh mah ni se sawichhuah ka tim hranpa lo, a pawikhawih kha a rapthlak em mai.
Mihring hmanga sumdawnna hi khawvelin pawikhawihna (crime) huatthlala-awm ber zinga a ngaih a ni a. Khawvel pumah dan kalha sumdawnna a hlawk ber pawl a tling pha bawk. He dan kalha sumdawnna hi a tenawmin a tuartu tan ngat phei chuan rapthlak eltiang a ni a. Sum duh luat avanga Mizo ngeiin hetiang thil an la ti duh hi na taka umzui ngei ngei ngai a ni ringawt mai.
India sorkarin hemi kawngah hian dan felfai tak a siam rualin thuneitu pawh ruat a ni a, a bikin India ram pawna hnathawk tura inthawnchhuah chungchangah Ministry of External Affairs hnuai-ah thuneihna neitu pawh an awm a, chu chu dan hnuaiah vek a ni. Naupang fa lak (adoption) chungchangah pawh thuneitu Central Adoption Resource Authority (CARA) pawh a awm thlap a, dan leh hrai pawh siam vek a ni. Mizoramah erawh chuan kan kal vel mai mai a, kan hnampuite’n harsatna an tawh hunah Police-te, NGO-te ruaiin kan buai leh chung zel rih chu a nih ber hi.
Bagha velah Mizo nula nikhua lo leh inzawrh chingte zuk chet danin Mizo hnam an timualpho tih vel mai mai a ni lo. Anni chu an duh thu a zu che an ni. Mihring hmanga sumdawnna ang chi, an nu leh pate remtihna pawh ni lo leh sorkarin dan fumfe tak, Ministry of External Affairs ruahmanna siamte ang ni lova thil a tih vel mai mai avanga tawrhna namen lo thleng ţhin hi a taka vei a hun ta. Eng hnam emaw mi pakhatin dan a bawhchhiat ang mai mai a ni lova, Mizoram khua leh tui diktakin misual tlemte thiltih avanga tuar an awm reng mai hi ngaihtuah chian a ngai tawh.
Engkim mai hi dan hmanga kalpui a ngai tawh a. Chu chu dan rorelna (rule of law) pawimawhna ber pawh a ni ngei chhap e. Chutih rual chuan kan state assembly-a dan kan lo siam ve ngawt hi a sawngsawhlawt lo ve fo. A chhan chu sorkar laipui (Parliament) dan siam zulzui a, thuneihna kawltu diktakte thuneihna nena inhne rema thil kalpui zel a ngaih vang a ni. Chutiang ngaihtuah tel (due consideration) chunga a thil kalpui a hun tawh.
Mizoram pawna hnathawk duhte dan ang taka ruahmanna siamsak hi sorkar mawhphurhna a ni a. Hna ţha tak hmu tur ni a inhria a India ram chhung leh ram pawna kal turte tana ruahmanna siam hi a tak taka ngaihven a hun tawh takzet. Tunhma khan kan sawi fo tawh a. Mizoram sorkar hnuai a hna thawk lak belh a harsat avangin mahni kutkawiha eizawn (entrepreneurship) lam kan inkawhhmuh nasa a. Mizoram Youth Commission phei chuan Mizoram pawna ţhalai hnathawh tur zawn kha an hna ber emaw an ti hman hial tawh a nih kha.
A pawimawh ber chu kan ţhalai lehkhathiam leh chhawr tlakte Mizoram leh hnam tana a hlawk thei ang bera Mizoram chhunga hna thawh tur (sorkar hna ni kher lo) kan buaipuisak hi a ni a. Chutih rualin Mizoram pawn leh ramdanga thawh tur hmute pawh he ram tan hian an ţangkai em em a. Ramdang pawisa (foreign currency) thawkchhuak a, Mizorama awmte tana ţangkai taka ramdanga awm an ni thei.
Chutiang chu a nih avangin India ram state dang a ni emaw ram dang a ni emaw, kan Mizo ţhalai hna zawng leh hmute dinhmun hi siamţhat a, an himna ngaihtuah hi a ngai em em a ni. Mizoram sorkar hnuai a hna inchuhna a tel ve lova, mahni kutkawiha ding tura pen chhuak ngamte erawh hi chu an himna bakah an hmakhua ngaihtuah a hun ta hle. Chutiang ngaihtuah lo leh ti thei lo sorkar neih reng hi kan tlin ta chiah lo chu a ni ber e.