Manipur buaina bul

  • HC Vanlalruata

May ni 3 aţangin Manipur buaina khi a inţan tih kan hre vek a. Manipur tlangrama cheng kan unau Zofate’n he state a cheng hnam lian leh tam ber Meitei-hovin tlangmi (scheduled tribe) nih ve an phut avang leh chumi hawi zawnga Manipur High Court-in thutlukna a siam duh lohna lantir a ni a. Muanawm taka kawng an zawh hnu-ah Meitei-ho thinrimin buaina an chawh chhuah tak avangin chi leh chi/hnam leh hnam inkara tualchhung indona lo chhuak ta a ni.

He buaina lo inţan dan hi Meitei hovin tlangmi nih ve an duh chungchanga Manipur High Court thiltih hi a ni ngei mai a. Mahse, hemi hma daih hian a lo inmung tawh a, a lo puah kehna chu May ni 3-a kawngzawh kh a ni ve chauh a ni. Hemi hmai hian Manipur sorkar hotupa ber, an Chief Minister Nongthombam Biren Singh hian Manipur tlangmi (a bikin Zofate) chu dan kalha pemlut, poppy (heroin siamna kung) chingtu, ruihhlo hmanga sumdawng, firfiakho tite-in hun rei tak aţang khan a lo puh vak vak tawh a.

A sawi ang chiah hian Manipur-a Meitei khaikhawmtu pawl pakhat Coordinating Committee on Manipur Integrity (COCOMI) invuah pawlte rammu si lova ralthuam chelek inzirtir ţhin Arambai Tenggol leh Meitei Leepun te bakah Meitei nuho intelkhawm, hmun tina inzar pharh Meira Paibi te chuan an sawi uar chho ta zel a. Manipur-a Zofate huatna chu hun engemaw aţang khan an thinlungah thuk takin an intuhin an inzirtir a ni.

An thil ruahman lawk ang chi, hnam bil ropuina leh hnam dang ngaihtheihlohna chi hi Indopui II-na thlen hma a Adolf Hitler-a’n a political party ‘Nazi’ hmanga a thuthlung thehdarh, sap ţawng chuan ‘fascism’ an tih ang kha a ni a. Khatia German mipui thluak su a hun rei tak a lokal pui tawh chu a lo puak keh ta a. Juda mi maktaduai 6 chu thah an ni a, a hnam pum nuaibo tuma (genocide) rapthlak tak mai, khawvel chanchin a hnam nuaibo tuma beihna rapthlak ber mai ‘holocaust’ an tih mai a lo thleng ta a ni.

Europe leh America rama mingo tam tak hian mingo chu khawvela hnam ropui bera ngaihna (white supremacy) an la vawng tawh ţhin a. Hitler-a pawh hian chu thuthlung ‘Aryan’ chite hi khawvela hnam bik leh ropui chungchuang anga sawiin, ‘Aryan’-ah pawh ‘Hellenic race’ an tih maite chu khawvel puma hnam dang zawng zawng ai a chungchuang niin a zirtir a. Chu a zirtirna chuan German mipui thinlungah ngaihdan firfiak tak a piantir a. Mingo kan tih zingah pawh ‘Caucasian’ inti a induh leh zualteho piahlamah an kal ta a. Mi maktaduai tel tak meuh thah buaih buaih an nih phah a ni.

Chutiang chiah chuan Manipur Chief Minister leh a hmin theih, a chekawite hian ‘fascist ideology’ chu hmang ţangkaiin Manipur chhimlam tlangmite nek chhuah tumin ţan an la a. Meitei hnam nawlpui an thluak insuksak hnu-ah Zofate chenna tlangram chhuhsak tum dan chi hrang hrang an siam a. Chhuanlam siamin Kristian biakinte an tichhe bawk a. India Constitution a tlangmite Scheduled Tribe a puan an nih bakah article 371C-ah tlawhchhanin tlangmi (ST) lo chuan tlangram, Zofate leh Naga-te chenna-ah inhmun lo ram an nei thei lo.

Meitei hnam hi Manipur a mihring cheng za zela 53 vel ni a ngaih an ni a. Za zela 47 vel chu Zofate leh Naga-te an ni. MLA 60 an neih zinga 40 chu Meitei an ni a, 20 chu Zofate leh Naga-te’n an insem ţhin a, tunah hian MLA 10 ve ve-in an insem a. Lok Sabha MP hi 2 an awm a. Inner Manipur bialah chu Meitei an tling ngei ngei a, Outer Manipur-ah tlangmi an tling thung a, Naga leh Zofate’n MP an inneih chhawk a, tunah hian Naga hnam Lorho S. Pfoze chu MP a ni a. Meitei MP (Inner Manipur) ami Dr. Rajkumar Ranjan Singh chu sorkar laipui-ah Minister of State a ni mek.

Meiteiho hi an bitna hmun Imphal phairuamah an inekbeng anga ngaih a ni chungin helai phairuam hi a leilung a ţha em em mai a, hausak phahna tham a ni. Chubakah Meitei engemawzat chu tlangramah an awm bawk a, Zofa leh Naga tam tak Imphal phairuamah an inbengbel bawk. Hetianga kum rei tak chhung muanawm taka buaina awm lova lo khawsahova, inneih pawlh hial leh inawmpawlh tawh chu May ni 3 aţang khan a lo chhe ta vek a ni.

Kum tam tak inneih pawlh, inţhian ţha leh inngeih taka lo awmkhawm tawh Meitei leh Zofate chu he zirtirna firfiak (fascism) tenawm tak, kum tam tak an thluak an lo insuksak tawhna chuan a tichhe ta burh mai a. Kuki an tih maite chu Mizovin rul kan hmuh apianga thah tura kan ngaih ţhin lai ang mai khan hmuh hun huna thah kha an thupui a ni ta a. Chubakah an chenna in suasama, a chhunga bungrua leh thilhlu awm apiang suam (loot) a an in lama hawn a, an duhtawk an ngah hnu a ‘Kuki’ in chu hal ral vek kha an tum ber a ni.

A tawi zawngin sawi ta ila, sapin ‘fascist ideology’ an tih mai hi an intuh hneh em em mai a, an Meitei chanchinbumite thleng khian he zirtirna hlauhawm hian a hneh a nih loh pawhin hlauhna avangin thudik an ziak ngam tawh lo. Hei hi a takin ka hmu a, ka hre bawk. ‘Kuki’ an tih maite an huat luat avangin an sahimna atana ‘Mizo kan ni, Kuki kan ni lo’ titute pawh Meiteiho hian an zuah chuang hauh lo tih kan hre awm e.

Tun dinhmunah hian Imphal phairuamah Meitei chauh an awm tawh a (India mi dang sorkar hnathawkte leh Naga ţhenkhat tih loh chu). Tlangram chhim lamah Meitei an awm tawh hek lo. Ramri an siam fel tawp a, hnam pahnih chu inkalpawh thei lo leh ngam lovin an awm tawh. Chumi avang tak chuan Manipur tlangrama chengte chuan inrelbawlna hrang (separate administration) lo chu hmabak a awm lova, remna leh muanna a awm dawn chuan inţhaţhen a, ţhenawm anga Meitei leh Zofate an awm chauh hi a ni, an ti ta reng a ni.

COCOMI leh pawl hrang hrangin Manipur ram ţhendarh an duh loh thu hi sawi chamchi mah se, awmkhawm thei lo na na na chu ţhendarh loh theih an ni tawh lo. A hun erawh chu sawi theih a la ni lo mai chauh a ni. Manipur-a sorkar lai BJP chauh ni lo party dang pawhin Manipur ţhendarh thu hi an tlangaupui hauh lovang tih a chiang a, mahse, kawng dang a awm tawh lo. Manipur pa ber (an CM)-in kum engemawzat kal ta aţanga hnam ţan bik leh do bik a neih avang leh chu chu a chekawite’n hnam tam ber Meiteite thluak su a, an thinlung chhungril bera huatna tuha an beihna rah chu hei hi a ni.

India ramah hian hnam hrang hrang, hnam ziarang hrang hrang, duhdan inang lo tak tak, ţawng hrang hrang leh sakhaw hrang hrang biate an cheng za a. State hrang hrangah pawh chutiang tho chu a ni. Manipur state anga thuneitute’n an state chhunga cheng hnam tlem zawkte hetiang taka an hmuh sakhina hi a lo awm a nih pawhin a tlangthang lo a ni ngei ang. Manipur-a Meitei-ho hi an hotupa ber Biren Singh leh firfiak pawlte thiltih avangin an rin phak loh an thleng a. An state ţhendarh hi duh lovin insawi eltiang mah sela, an rim a, an rim thlu ta a ni, tih bak hi sawi tur a awm tawh lo.

Leave a Reply

error: Content is protected !!