- HC Vanlalruata
Mingo kan tih maiho hi an ropuina chhan ber chu an hnam a upat tawh vang a ni ber lova, thil an chîk a, zir chian zêl an chin vang a ni. Thil rêng rêng hi a lo irh chhuah dan leh a lo awm chhan an chîkin an zir chiang peih êm êm a. Chu an thil chîkna chuan kum tam tak kalta-ah khan Europe khawmualpui-ah ‘Industrial Revolution’ hring chhuakin khawvel pum hmasawnna lian tham thlentu a ni ta a nih kha.
Industrial Revolution hi khawvelah vawi 4 a thleng niin mithiamte chuan an sawi a. Kum 1765 a lungalhthei hman ţangkai dan an thiam hmanga thil siamchhuana lam leh lirthei, lawng leh rel tlantirtu ‘tha’ atana an hman thiam ţan chhoh kha a hmasa ber a. Kum 1870-ah tuialhthei leh boruakalhthei hmangin hmasawnna nasa tak a thleng leh a. Kum 1969 khan electronics lam leh nuclear ‘tha’ hman ţangkai thiamna avangin namen lovin hmasawnna a thlen a. Kum 2000-ah chuan internet leh ‘renewable energy’ an tih mai ni tha (solar energy) leh a dangte hmanga hmasawnna nasa tak a thleng leh a ni.
Entirna pakhat chauh siam ta ila. Kum 1665-1666 a Sir Isaac Newton-a’n a kung aţanga apple rah tla a hmuh, chîk taka a zir chianna aţangin ‘gravitation theory’ ropui leh ţangkai tak a lo chhuak a. Chîkin zir chiang lo sela chuan a kunga apple rah kha a hnun a ţawih avanga tla satliah mai a ni ang a, mihringte’n changkan’ phah na’n kan hmang hauh lovang.
Mizote hi a bik takin tunlai hian thil kan chîk peih ta lo zual êm êm a. Chu chu kan ţhanmawhbâwk lian tak a ni. Kan pi leh pute kha chuan an dam khawchhuah na’n thil an chîk a. Thlawhhma lak kha an nunna a nih avangin lo vah hunte, buh leh bal leh thlai an chin/tuh hunte, ruahtui a tam dawn leh a tlem dawnte an hriat a ngai a. Thla leh arsite chet dan uluk takin an zir a ni.
Plato khan ‘our need will be the real creator’ tiin a lo ziak tawh a. Chu chu sâp (English) hovin siam remin ‘necessity is the mother of invention’ an lo ti a. Mihringin kan damkhawchhuahna atân leh hma kan sãwnna atana thil kan hmuhchhuah rêng rêng hi mamawhna avang a lo ni zel a ni. Kan pi leh pute pawh kha thlawhhma lak avanga damkhawchhuak an nih avangin ‘Nikir ruah’ sur hunte, kum khata ni rei ni berte lo hmuchhuak an nih a rinawm.
Tunah phei hi chuan mi siamchhuah sa, kan thluak leh tha leh zung kan thawh vena hauh loh hmanraw changkang ber ber kan hmang a. Kan inchhek-arbawm ve mai mai a ni. Thlawhtheihna, lawng, rel lirthei leh lirthei ke pahnih neite chu sawi loh, thirsakawr tak ngial pawh Mizopa-in kan la siamchhuak ve lo. Chuti chungin he’ng hmasawnna thilte hi kan chhawr pha ve deuh vek a, lirthei phei chu man to tak tak nei an tam ta mai.
Hetianga khawvel changkanna kan chhim ve mek lai hian kan khawtlanga thil thleng fel lo tak tak hi kan chîk peih miau loh avang leh zir chian pawh kan tum loh avangin hnam tlemte ni bawk si hian harsatna kan tawk mek a. Tun kum rei lote chhungin ţhalai bakah pavalai an thi zawih zawih a. Ţhenkhat chuan zu khapin a hrin zu chhe in vangah an ngai a, a chhan pawh mipa hi hmeichhia ai a zu in an tam zawk vang a ni. Chutiang a ni chung leh Excise and Narcotics department hnathawkte pawhin Rangvamual leh a chheh vel zu siam a hlauhawm thu an puan reng lai-in tun thlengin he’ng hmuna zu siamte hi endik a la awm lo.
Lung natna avanga thi thut thut ţhalai leh pavalai an tam hle lai-in a chhan chhui tura zir chianna (research) a awm lova. Cancer vei kan tam êm êm chhan hi ţhenkhat chuan zùk leh hmuam kan uar vâng chauh lo, thil rép leh nungchâ tûra hrai sa kan ei tam vangte, chemical fertilizer leh rannung thahna hlo hmanga chãwm len thlai kan ei tam vang a nih an ring na a, chhui chianna a la awm lo.
India ram pumah thil man sang chak lutuk (inflation) an buaipui ngei mai a. Mizoram tluka thil man sang chak erawh chu a awm kher awm love. Phailam aţanga kan mamawh kan lâkluh tam tak hi chu khulama a man a to avang leh a rawn phurh thlenna kawng a thui avãnga man to a ni thei.
Kan rama thlai thar, a thartute’n hlawkna tak tak têl pha lo khawpa man tlâwma an hralh lai a, mipui-in to uchuak taka kan lo lei chhan hi chu khârchhawng (middlemen) ho duhãm luat vãng ni a a lan laiin zir chianna a awm lova. Kuthnathawktute’n man man zâwka an thlai thar an hralh theihna tùr leh mipui phurrit tinnêp tura thil man khuahkhirh tûrin a mawhphurtu department-in chêtlâk an tum lova. Mipui lah chuan kan tuar ngawt ngawt mai a ni.
Chutiang zélin kan rama kawngpui chhiat êm êm chhan leh contractor-te kawng siam tlo lo lutukte hi mipui-in kan tawrh nasat nen hian a chhan zir chiang a, kawngpui ţha leh tlo kan neih theih dan tur zawnga hmalatu kan nei lo. A tuar bertu mipui lah chuan thil kan chîk peih lova, kan sepui ruah tuar tlawk tlawk mai zawng a nih hi.
Kan ram hruaitute ngei-in Mizoram leilung leh sik leh sâ ţhatzia leh buh leh bâl leh thlai engkim chin theihna, a ţhat em emna a ni an tih lai a, tun thlenga a enga maha kan la intodelh si loh chhante hi zirchian a awm lova, tuma’n kan chîk peih hek lo. Thlai chi leh ţiak department-in an sem zozaite ngaihtuah chuan tùn ang ngawt hi chu ni tùr kan ni tawh lo, intodelh chiah loh paw’n hei aia intodelh lam hnaih tawh tùr chu kan ni.
A bul berah chuan a hma lama kan sawi angin, takna leh chîk taka thil ngaihtuah a zir chian lama tlâkchham kan ngah êm avãng hian hma kan sawn thei lova. Social media lama kan phunchiar ang hian thil tak tak ti a, bawhzui a ùmzui peih kan awm hek lo. Kan phung lungawi mai mai a ni. Hei ngat hi chu hnam ral zia a nih loh pawhin hmasawn lo zia chu a ni ngat mai.
Hmasawn, thawhchhuah tam avanga khawsak theih vang ni lo, awhna-in a hrin thil changkãng leh man to tak tak kan neihte hi ţam hruai mai a ni. Kan rama thil thleng a bîkin mipui nun nasa taka khawihte meuh pawh a chhan chhui chiang peih lo leh chîk peih lo hnam kan nih reng chuan kan hmabak hi a éng lo khawp mai. Kan ngaih a sam (complacent) renga thil reng reng mena kan thlâk (take for granted) zui reng chuan kan chan a chhe dawn chauh a ni.