- C. Lalnunchanga
Mizoram buai lai khan hming anchhe dawng, huat hlawh zet leh mite tih rawn ‘kawktu’ tih kha a lâr hle mai a. Hêk hmang, ram phatsantu, hming hnaisailo tak a ni. Amaherawhchu, lehkhabu pakhat, ‘Rambuai Literature’ ka chhiar atangin he ka ngaih dan hi a danglam ta dawrh a. ‘Amaha piang nge siam chawp?’ tih a lo awm ta a. He lehkhabu hi Mizoram buai lai chanchin C. Lalawmpuia Vanchiauin ngun taka a zirna, phek 500 chuanga chhah a ni. Hlawm hrang hrang zingah ‘kawktu’ bik hi i han thlûr bing (review) teh ang.
Kawktu kan hriat dân kha — sipai hnêna MNF hektu an ni a. Mualah mipui an khalh khâwm a; chutah, a taksa pum puana khuh vekin, a mit zawn chauh rek pawpin sipaiin kawktu an rawn hruai chhuak a, mipui zinga MNF biru an kawhtir a; chuti a nih loh pawhin, kawktu chu in chhûngah an dah a, bang âwng atangin mipui chu a bihthla dêk dêk a, MNF nia a hriatte a kawk a; tin, khuaa MNF an lo luhin sipai hnênah a rûkin a lo hrilh vat thin. (Mizo Union mi ni tura ngaih bikna a awm a.) Khatianga mahni vêngte leh thiante chhiatna tur ti duh kha chu mi tenawm tâwp niin kan hmu a, âr chuk tui lovah kan ruat a, anmahni pawh an inthup tlat a. C. Lalawmpuian an dinhmun a rawn hai lan hnu hi chuan, hnâwmhnê ang leka dem vek theih an ni em tih zawhna a lo piang ta a ni.
C. Lalawmpuia hian kawktu chu chi thum: Kawktu-A, Kawktu–B, Kawktu-C tiin a thliar hrang a. Kawktu-A hi MNF mi leh sa, ramhnuaia chhuak volunteer an ni a. Chhan hrang hrang vângin sipai hnênah an tlân lut a, an thiante chu an kawk ta thin a ni. Kawktu-A mi hriat hlawh tak Hmingkawka an tih chu ramhnuaiah volunteer-in a chhuak ve a. A nungchang a chhe hle a. Reiek khaw zirtirtu Lalzama chu thil kal sual avangin an that a; a nupui leh a fanu an man a, ramhnuaiah an hruai a; Hmingkawka chuan Lalzama fanu chu a pawngsual a. Mahse, Lalzama-te chhûngkua hi MNF Vice President Lalnunmawia-te nena inlaichin an ni a. Hmingkawka chuan ramhnuai lamin hremna an chelek a hlauh avangin sipai kutah a tlan lut a. Dawrpuiah Hmingkawka chu a âwmah an kâp a; mahse, a thi lo va, (C. Zama, Lo Thlaphang Suh Kan Zoram: p.153-154/ Rambuai Literature; 2023, p.156) chuta tang chuan ‘kawktu’-ah a tang ta a. Kum 1967 Sept ni10, Kelkang daia inkahnaah Hmingkawka hi paratrooper zingah a tel ve a, a thian hluite kut tuarin a thi. (Rambuai Literature: 2023, p.160).
C. Lalawmpuia hian Kawktu-A hi chi hnihin a then a. Pakhat chu mahni thua Vai sipaia intulût, a hnua an rammutpui bei lettute. A dang leh chu Vai sal tang, an sawisak hrep hnua an thiante leh tualchhung mi, anmahni tanpui thintute phatsan lo thei lova an siamte an ni. Ramhnuai sawrkar civil lama hnathawk Sina chu kum 1968-ah |awipui sipaiin an man a, camp-ah rei tak a tâng a; Herhse-ah an hruai a. Herhse paho chu an man khawm a. Sina chu kawmawlin an khuh a, a mit zawn an rek pawp a, a hmaah chuan Herhse paho chu a mal tein tein an rawn hruai chhuak a. Sina chu ‘yes’ emaw, ‘no’ emaw ti zel turin an ti a. A tirah chuan ‘no’ a ti deuh vek a; mahse, chuti hlira a tih chuan amah an vaw dawn si a, a khât tawkin a ‘yes’ ta mai a. A ‘yes’ hnan tawh chu an ri nghal zawt zawt a. (Lalhrima Sailo, Chawngleri Vangkhuaah Kum Nga, p.46/Rambuai Literature, p.164).
Kawktu-B chu MNF mi leh sa ni ve lo, tualchhûng mi an ni a. Kum 1969 khân Lawngtlai khua R. Dambawla chu kum 80-a upa, Indopui Pakhatna laia France rama zu kal ve, Vai tawng thiam a ni a. Sipaiho nên an inkawm thin a, rum (zu) te pawh an kensak fo va. Volunteer-in an inkawm thin chu an hmumawh ta a. A thianten sipai camp-ah inhumhina zawng turin an ti a; nimahsela, ani chuan, “Kawktu pawh ka ni lo va, ka sipai unaute ka kawm avanga min that duh an nih ngai chuan, R. Dambawlan thih hlauvin a in a rauhsan lo vang,” a ti a. Zânah chuan chokaah a thu a, amah that tura lo kalte chu amahin a lo nghâk a. Kawngkhâr an rawn kik chuan, “Heta hi ka awm e,” tiin a lo chhawn a. A hnukchah thlengin zam aw a chhuah lo va, a rum hek lo. A nupui Hrangchini, kum 60 mi chuan a pasal an that lai chu a en reng a. Putar thi tawh chunga kut an thlak zui chu a ngawihsan thei lo va, zam hauh lovin, “Putar chunga thil tih atan chuan a lutuk ta e, khawnge kan pa ruang chu ka lo bawisawm tawh ang e, duh tawk tawh teh u khai,” a ti a.
R. Dambawla fapa, Shillong-a BA zirlai chuan tuar thiam lovin, hun eng emaw chen chu MNF kawktu nih hial pawh a lo duh ta a ni. C. Lalawmpuia Vanchiau chuan, “Hei hi Kawktu-B ni tura an hriat miah lova mi dangin kalkawng an lo sialsak dan chu a ni,” a ti a. (Rambuai Literature: 2023, p. 180).
Mr. D-a hi kawktu nunrawng taka sawi a ni a, volunteer-te chungah a chet pawh a che na viau a ni âwm e. Vawi khat chu Pu HK Bawichhuakan, “Darrozam, i nun a chhe em mai,” tiin a khak a. Ani chuan, “|âwi pûkah ni sawmli leh zan sawmli ka mit tuamin min khung a, pûka lut chhuak apiangin ek min barh thla zen a, chutiang chu in pai dai thei bik dawn em ni?” tiin volunteer kuta a awm laia an enkawl dan a sawi. (Rambuai Literature: 2023, p. 184). Tin, Burma lamah pawh volunteer an din a; Mizo inti ve lo Zohnahthlakten Kâwl sipai hnênah an kawk ve thin tho bawk a ni.
Kawktu-C hi chu Chakma leh Mizo zinga cheng hnam dang thenkhat an ni a. Tin, mi pakhat huihphai lam deuh tawng fel angreng fu si hi Mizo lam chuan Vai tan report-tu hna thawk deuh tlatin an hria a. An man ta a, an veng ngun si lo va, a tlan chhuak ta daih mai a. Vai camp-ah a tlan lut a. Vaiho chuan chu mi chu Mizoho bûk awmna an zawt a. Ani chuan, “Kei chuan ka hre lo va, kan VC-ten an hria ang,” a ti a. Lunglei bul |huampui rama Civil Administration bûk beih a nih phah a. (Rambuai Literature: 2023, p. 219). Hêng te pawh hi Kawktu-C angah puh theih a ni ang.
He kan lehkhabu thlir laia ngaihtuahna tithui deuh pakhat chu: volunteer-te khan an camp beih emaw, lambun an tawhin emaw anmahni hêktu awmin an ring a, puhmawh tur an dap thuai thin a. MNF hotu ‘lian’ an manten engtiang takin nge ramhnuai sawrkar thuruk an puanzar a, thu pawimawh an dawp chhuah tih lam an ngaihven leh tawh si lo. (p.188)
Kawktute kawk lehchhâwngtu ‘volunteer zingah pawh “Phuntiha” phirpui an lo inphum ve thluah mai! (p. 184). Chu chuan dâwta inhêk a hring a, tualthi an tam em em a. Kum 1968 vêl atangin MNF-te chu East Pakistan-ah an chhuk tan a, Mizoram an chhuahsan hnu chuan inkawh leh inhêk pawh a reh tan ta a. Kum 1968, October thlaa Mizo Union Assembly chuan MNF-in Mizo Union 227 an thah hming chhiar chhuahna C. Pahliran a nei a. Ngawi rengin minute khat sunna neih a ni. October ni 16, 1970-a Union-in Dawrpui ME School-a inkhawm an neih leh tuma an thurel chu: ‘MNF-ten kan chungripna an siam hi, tu ma chungah phuba lakna rilru nei lo turin Assembly hmingin ngaihdam vek kan remti tih a ni.’ (p.232)
Hetianga ngaihdamna thu an puang hi a ropuizia sawi phak rual a ni lo. Mizoram chu UT a lo ni a. Chu hun tharah chuan Col. Lalrawnliana chuan, “..Kâwktu leh hêktu tualchhung mite pawh an tawmim tanin MNF sawrkar pawhin kawktu leh hektu tam tak an ngaidam a, ram boruak a tha chho tan hle,” a ti a. (p.232) He inngaihdam tawnna avang hian vawiinah Mizoram chu ram ralmuang tak a lo nih phah ta a ni.
Mizoram buai lai chanchin ngun taka zira, ‘Rambuai Literature,’ tih bu sual chhuak a, kha hun thim lai boruak chi hrang hrang pho langtu C. Lalawmpuia Vanchiau thawhrimna zârah thil tam tak kan hriat phah a. Chipchiar zawka hre duh tan he lehkhabu hi chhiar ngei chi a ni.