Mizoram politics bihchianna : Ziaktu – K. Remruatfela

  • PC Lawmkunga

Kumin chu lehkhabu hawnna program a inkahpupchaw zut mai a, a lawmawm hle. Heng lehkhabu hawnna inkhawmah hian ka tel zauh zauh va, a hlimawm viau zel. Chûng lehkhabu hawnna inkhawma ka telna pakhat chu, Mizoram Politics Bihchianna (District Council, UT leh State kan nih thlenga ministry term tin hnathawh zirchianna), K. Remruatfela ziak hawnna, ni 5 September, 2023-a neih kha a ni. Pu Lalrinliana Speaker office chhunga leng tâwk mi 30 vel hriatpuiin, Pu R.Lalianzuala MWA President kaihhruainain he lehkhabu hi hawn a ni. (Tlangzarh tih hi ka la hmang thiam ve vak lo).

Lehkhabu chu: A hmelhmang leh a thupui hian mi a hip nghal a. Mizoram politics leh a kaihhnawih hi mi tam takin an ziak tawh a, a bengvarthlak tlangpui vek mai. Heng lehkhabu ziaktute hian uar duh bik lam an nei deuh zel a, hlamchhiah lam pawh an nei deuh zel bawk. Tuna lehkhabu erawh hi chuan Mizorama sawrkar siam tawhte (ministry) dungzuia rawn duang chhovin, vawiin ni min thlenpui a; hei hi he lehkhabu danglamna leh a hlutna hmuh hmasak loh theih loh chu a ni. Appendices phek 37 zet te huamin a bu hi phek 200-a chhah a ni a. A font size a lian a, upa lam tan pawh chhiar a awlsam a, tin, a zângkhai a, lek vel pawh a nuam hle. Thuhmahruai sei duah a awm lo hi he lehkhabu chhiar tinuamtu a ni ve ngei bawk ang. Ram hruaitu hmasate thlalak hlui leh hlu tak tak a chuang nual bawk a, upa lamte lung a tileng viau mai thei.

A bu chhung bih thuak thuakna: Sawi kim sên a ni dawn lo va, kan sakhi chul ram fan thuak thuak ang. He lehkhabu hian kum 1952 hma lama Mizo te khawtlang leh inawp dan tlangpui atanga ṭanin, politics lama Mizoram (khatih laia Lushai Hill) dinhmun min kawhhmuh phaawt a. GOI Act 1935 dungzuia Excluded Areas te zinga kan tel dan pawh a sawifiah a. Chung hun thim (ti ve mai ang) atanga politics-a harhna (political consciousness) kan neih chhoh dan rahbi te a rawn rap chat chat a. Kum 1946 April 9th a Mizorama political party hmasa ber Mizo Union rawn din dan te min hrilhin, India independence dawna kan hruaituten Mziote hmalam hun tur atana an rilru leh ngaihtuahna an lo sen dante pawh fiah takin a sawi a. Chutianga sawi chho zel chuan vawiina kan ministry hrawn mekah min hruai lut ta a. A ngaihnawmin hriatna a tizau tak meuh a ni.

A ziaktu hi politician ni lo, dan hre mi a nih avangin a thu pawh a lai viauin a lang. A thuziakte hi han hnial tur emaw, paih thlak tur emaw a awmin a lang lo va. Tihsual (factual error) palh erawh chu a awm nual tho mai. Hei hi chu nakina luhchilh turah dah ila.Tin, he lehkhabu hian thuchah hranpa emaw, thurawn leh fuihna thu engmah a keng hran lo va. Thudik ni-a a hriat angin belhchian dawl thei ang berin a ziak a ni.

Mizo District Council 1952-1972 leh UT Sawrkar (1972-1987) hun chhung leh kum 1987 State puitling kan nih atanga vawiin thelnga kan hruaitute thawhrim dan leh, a tir lam 1952 chho vela mawlmang ve taka Sawrkar an kalpui dante kan hre thei a. Heta chhinchhiah tlak tak pakhat chu kha District Council leh UT hun chhunga kan hruaitu hmasate hlemhletna leh eiruknaa an fihlim em em kha a ni. (phek 88-na). Vawiina kan awm dan nen chuan lei leh van ang a ni, ti ila, thu kan uar lutuk kher lo vang. UT kan neih dawna Sawrkar Lu ber tur chief minister hna Ch. Chhunga leh Ch. Saprawnga ten an inhnawn tawn thu te kha (lo hre tawh mah ila) ngaihthlak nawn a nuam a, tun hmaa kan hotute rilru thatzia leh duham lohzia a lantir nawn hle bawk.

Remna leh muanna kan neih theihna tura dan pawna hnawl mek MNF te lo kir leh theihna tura a CM nihna kian theitu Lal Thanhawla Ziaktuin a rawn fak te hi a tha khawp mai. (phek 113-na leh 126-na). “He lalthutthleng inkenna hi remna kipui ber a ni kan ti thei ang” a tih hi “Amen” pui loh theih a ni lo vang. Lalduhawma pawh a hna IPS bansana remna leh muanna atana a rawn inpek thu a sawi lang zauh va, hei pawh hi thil hriatreng tlak a ni bawk ang. (phek 107-na)

He lehkhabu ziaktu hian thudik chu kha deuh fak mah se a rawn thai lang fo va. Sawrkar chelhtute hnathawh that a sawi laiin an tlâkbalna te chiang takin a rawn tarlang zel a. Lal Thanhawla CM pawh khitia a fak lai khian Assam Rifles sawn chhuah chungchangah chuan ‘fail’ derin a sawi a. (phek 124-na). Chutih laiin Laldênga chu Assam Rifles sawn chhuahna tura hma latu, Zokhawsanga AR tur hmun siamtu, kawngpui nawr zautu tiin a rawn fak ve thung. (phek 118-na) Chutih lai vek chuan kum khat leh a chanve chauh sawrkar a din theih avangin Laldenga kha na khel khawl takin, “State ralmuangah pawh ram a kaihhruai hleih theih loh chuan independent kha lo ni ta chiah ila, retheihna khurpuiah min luh pui ang em tih hi ngaihtuah tham tak a tling” a ti hmiah mai. (phek 119-na).

Thenphunga Sailo ministry pawh a hnathawh that, Aizawl khawpui zauh leh six basic needs, chungchangah a fak a, CM dang anga han sawiselna vak tur erawh a hre lem lo.

MNF ministry leh an CM chu kawng tam taka a fak laiin chhungkaw induhsak lama an hleihluak zia a sawi fak fak mai. Sawrkar office tha tak tak an din lai leh Worlrd Bank kawng an nawr chhuahnaa a Hallelui pui laiin a nupuia chhungte a duhsak uchuakzia a tarlang bawk. (phek 138-140). Lalduhawma an hêk thlak dan leh Kamrula tlaktlum dan a sawi tel bawk (phek 162-na).

Kil lehlam atangin: He lehkhabu hi sawi pawr kan tum lo va. Mahse mihringte ziaa bet tlat tihsual palh leh hriat sual palh leh hmaihthelh neih hi he lehkhabuah hian a lang ve tho tih erawh sawi a ngai ve si a ni.

  1. Mizo te zinga mi vengva 50 zetin Bawrhsap L.L. Petera hova Bordoloi Sub-Committee hnena an thu thehluh copy a tilang lo va. (Phek 35-na). Phek 39 naa mi hi chu pawisa chungchang chauh a ni. Khata point pakhat, “Lushai te hi India hnuaia kan lut a nih pawhin kum 10 hnu-a inngaihtuah that leh theih ni se” tih nia sawi fo hi chiang fek fawkin rawn tarlang se a lehkhabu hi a tifamkim ngei ang. Hei hi MNF ten zalenna an sualna kawnga an vauchher ber pakhat a ni a. A hnu-a Governor Assam office-a an zu zawhfiah khan an rawn chhang fithla hle tih erawh asawi fiah a, a tha e.
  2. Bawrhsapin Ch. Saprawnga a ben leh ben loh thu hi a khel rei mah mah. Phek 26-30 zet a awh. He thu ho tak hi tun hma atangin mi tam takin an buaipui a, a mak khawp mai. Lo bêng se, bêng lo se, mipui tan thatpui tur emaw chhiatpui tur emaw engmah a awm si lo. Sawi lan zeuh erawh a pawi lo vang.
  3. UT hma deuh kum 1971-a Ch.Chhunga Sawrkar siam kha Mizo Union Sawrkar a ni lo. (phek 79). Congress hruaitu pahnih Dengthuama Pawl leh Hrangchhuana Pawl inepna zar zovin Dengthuama Pawl nen an inzawm a, United Mizo Peple’s Party hmingin Mizo Union FC Nghina sawrkar kha an paih thlak tak vang niin a lang.
  4. Phek 84naa ziak, Lota kha Abrahama vahpa ni lovin a unauva fa, Abrahama nau Harana fapa a ni. He lai thu hi Bible-ah chiang takin kan hmu. (Gen 11.26 leh bung 14:12-16).
  5. Peace Acord-a “High Court kan neih theih dan tur engmah a lo chuang lo va”(phek 110-na) tih hi a fuh chiah lo bawk. Memorandum of Settlement chang 12(iii) kha en ila, High Court kan neih theih dan tur chu a chuang ve kalh mai. Mizoram will be entlitled to have a High Court of its own, if it so wishes. “An duh chuan” tih a ni avangin neih kan duh chuan kan nei thei tih a lang.
  6. Phek 158-a Congress Party kum 2018 a an tlakna chhan kha zu zawrh vang chauh niin a sawi a, hei hi a famkim lo. Kawngpui chhe lutuk kha mipuiin an hnawl phahna zinga pakhat a ni tih hi a dik fo vang.
  7. RTI Act 2005 kan hman tak avanga officer te eirukna kawnga an fihlim ta viau, tih hi pawm lotu kan tam khawp ang. (phek 145).
  8. Phek 141 naa a sawi kum 2003 Assembly inthlannaa “Pawl thar” rawn lang ve a tihte zingah hian INC, MNF leh MPC te a telh tho va, hei hi chu thlitfim hret a ngai awm e.
  9. Government of India Act hi 1935 Act niin a sawi lang zel a. Mahse appendix ah chuan GOI Act 1936 a rawn ti leh a. Hei hi a dik lo, kan ti thei lo va, chhiartu nawlpui te chuan sawifiahna kan mamawh zui tih mai a ni e. He Act 1935 hi a thupuiah, Part III, The Governors’ Provinces, tiin Chapter V section 91-ah Excluded leh Partially excluded Areas tiin an ziak a ni.

Kan sawi thui ta viau va, a kimchang hauh lo. Kan thu tihtawp nan chuan he lehkhabu hi mi tinin chhiar sela, Mizoram politics inlumleh dan chu an hre chiang thei ang, tih a ni. Zirlai leh Research Scholar te tan pawh belhfakawm tak a ni ngei ang. Kudos to K. Remruatfela.

Leave a Reply

error: Content is protected !!