Thil chhinchhiah

  • HC Vanlalruata

Kan hna avang hian Minister-te leh official-te, an hnên aţanga thil kan hriat duh kan zawt a, kan tihbuai chin pawh a awm awm e. Mahse, mipui-in an hriat atana ţul ni a kan hriat na na na chu kan zawh chhuah ngei a ngai ţhin si. Hetiang kawngah hian department emaw official-te emaw kalphung fel taka thil kalpui chu an hriat khawp mai a. Chutih rualin ti vel mai mai hi an la tam hle bawk. Kalphung fel loh bakah an hna a tui thlâwt lo leh tlin lo ve hrim hrim officer hi a awm ve a ni.

Kum 2005 aţanga Right to Information Act hman ţan a nih hnu hian sorkar hnathawk tam tak hian thup an nei lo tur zawk a nih lai-in mi thil hriat duh pek chhuah hi an hreh ta sawt emaw chu tih tur a ni ta fo mai a. Danin a phal chin ni 30 nghah kher tum ni awm tak hi an awm nual. A huatthlala-awm ber zawk erawh chu RTI Act hmanga dil pawh ngai lo, tuna ram mipui-in an tawn mek chungchang ngaihven hauh lo ni awm taka thil chhinchhiah (record/data) an nei lo ţhin hi a ni.

Mihring natna hri emaw ran natna hri a leng emaw, Mizoram dinhmun thar ber han zawha ngawi vung vung maiho hi chu Manipur-a kan unaute tawrhna chungchanga Manipur sorkar leh sorkar laipui thiltih dan ang mai a huatthlala an ni. Hei hi kan ram ţhanmawhbawk pakhat chu a tling ngat mai a mi tam takin a takin an tawrh phah thei bawk. Entir na’n thlipui leh ruahpui vãnăwn a sûr thut mai a. A tuk tlai lam thleng pawhin Disaster Management and Rehabilitation department hotute han zawhin chhiatna tawh dan kimchang min hrilh hman ngai lo tluk a ni a. District thuneitute pawh chuti bawk.

Chhiat rupna (khuarel emaw mihring siam pawh) a lo thlen a buaipuitu hnai vai ber chu a thlenna khua/venga khawtlang hruaitu, BDO, SDO (Civil) leh district bawrhsapte an ni a. Khua/veng tinah village/local disaster committee din a nih vek tawh thu sorkar thuneitute’n an sawi a. Tun lai khawvel, whatsapp hmang pawha thil inhriattir zung zung a awlsam êm êm tawh hunah pawh hian an inhrilh zung zung thei chuang lo ni-awm tak a ni a. Mawhphurhna hlen lamah hian kan khǔp hi a zawi lutuk niin a lang.

Chhiatna thlen dan, a tuartu zat leh an tawrh dan sorkar thuneitute hnêna thlen zung zung a nih loh avangin chhiatna tawkte ţanpui hun a khawtlai ţhin a. Helama mawhphurtute tan pawh thiltih zung zung theih a ni lo. Hetiangte tal hi chu rang taka inhriattir zung zung theih ni-awm tak a nih laiin vawiin thleng hian kan la ti hleithei lo. Kan mihringpuite kan ngaihtuah tawk lova, kan ngaihthah ţhin mah mah tih loh rual a ni lo.

Kan hnathawh avangin mihring inkaichhawn theih hri leng emaw, ran natna a leng emaw buh leh bal eichhe theitu a puang emaw a nih pawhin kan sorkar officer ţhenkhat hi chu thil hrechiang tura nawr ngat ngat ngai an awm. Hei hi thu inhrilh chhawnna khaidiat a awm fel loh vang mai a ni a. Kalphung fel siam hi a harsa in a rinawm hauh loh a, kan tum hlawl lova, hlawh kan lak hi chuan kan duhtawk mai nite pawhin a lang. Kan hna hi kan ti tak tak lo a ni ber mai.

Hetiang kawngah hi chuan Police leh Excise and Narcotics department hi an fakawm thlãwt a ni. Nitinin thilthleng an chhinchhiah a. Kan zawhna hi felfai takin min chhãng thei mai zél a. Thla khat chhung emaw, January thla aţanga kan zawh hma ni thlenga an thil chhinchhiah kha min hrilh thei nghal zat zel a ni. Department ţhenkhat hi chu mihring, ranvulh leh lo leh huan neite hrileng leh buhbal leh thlai eichhetu puangin a tihchhiat zat han zawhin min hrilh thei lo an ni fur a. Mihring, ranvulhtu leh huan lo ram neitute tawrhna kawngah a sap ţawng takin an ‘sensitive’ lo hle a. Hemi avang hian mi tam takin tuarin sum tam tak an hloh phah hman fo a ni.

Health department a Food and Drug Administration (FDA) hotute hi helamah hian a fakawm pãwl an ni. Damdawi lem leh ţha tawk lo chungchangte mipui an hriattir zung zung a. Mihring ei atana him lo ni a sangha leh thildang report an dawnte reng reng an bawhzui zat zat a. Mipui himna atana an tha thawh hi faltlak a ni a. Bekang leh pa eisual chungchang thlenga rawn tlãk an ni. Police, Excise leh FDA a thawkte ang vek hi kan department hrang hranga thawkte an nih ve hun hi nghahhlelhawm tak a ni.

Mipui tawrhna leh hri darh chiam thei chungchangah hian tun ai-in thil kan tih tak tak (sensitive) a ngai hle tawh a. Chhiatna thleng chungchangah pawh chuti bawk. Mihring nuai 11 bawr vel chauh, kilometre 21,000 bial bawr vel leh hi felfai taka enkawl leh chanchin inhriat zung zung harsa tur a awm lo. Kan thawh vel mai mai vang a ni ber zawk – kan mutăn chu. Mizoram khaw kilkhawr bera thilthleng hre zung zunga tihtur ţul ang ti nghal vat leh ţha tak mai a thil chhinchhiah thlap zel hi a pawimawh takzet a ni.

Tunah phei chuan tunhma ang a ni tawh lova. Engkim mai kan digitalised/computerised tawh a. Thil chhinchhiah a awl ang bawkin enlêt nghãl leh hmehchhuah mai theih a ni vek tawh. Computer a dahluttu mi pakhat a awm chuan thil chhinchhiah bãkah rang taka hai chhuah hi a awlsam tawh lutuk. A harsa lai ber chu ‘data’ khawn/pekkhawm hi a ni a. Chumi atan chuan thil thleng inhrilh zung zung leh lakhhawm zung zung kha department tam tak mutăn a ni ber. Hemi titur hian inhrilh chhawnna khaidiat kalphung fel a pawimawh a ni.

Entirna pakhat chauh siam ta ila. Health department a thawk doctor chawl tawhin a sawi dan chuan tunhma kha chuan Health Sub-Centre a thawkte’n an bial chhunga sikserh vei zãt, sikserh damdawi an pék zãt those-kãpte’n an bial chhung ţheuhva in an kah zatte kha PHC-ah thehlutin chu chuan district thuneitute leh Directorate lamah an hrilh zel a. Khatih lai kha chuan Mizoram pum dinhmun hi hriat a awlsam êm êm a ni, a ti. Chutiangin nu nau pai, naupiang, thi, hlamzuih leh raicheh thlengin Mizoram dinhmun kha a thlakipin a hriat zung zung theih bawk.

Tunah erawh chuan thil awlsam hnu-ah thil hi a harsa ţalh zawk ta mai a. A chhan bul ber chu hnathawkte inthlahdah vang leh kalphung fel a awm tãwk loh vang a niin a lang. Duhthu han sãm ta ila – chhiatna lo thlen a ni emaw, hriselna kawng leh zirna kawng a ni emaw, huan lo ram chungchangte, mihring leh ranvulh hrileng chungchangah hian ‘data’ fel tak neih hi a pawimawh hmasa a ni tih kan sorkar hian chiang hle se. Chuta ţang chuan engkim hi a inţan dikin a fel ang.

Thil chhinchhiah kawnga kan thatchhiat avang leh ‘data’ lakkhawm kawnga tlăkchham kan neih len êm avang hian hmasawnna-in a tuar a. Mi tam tak tãn a huna enkawlna dawn loh leh an phû ngei chanvo leh ţanpuina tihkhawtlaisak a thleng fo a ni. ‘Data’ dik tak lakkhawm zung zunga thil chhinchhiah kawnga a taka hma kan sawn phawt chuan ram hmasawnna atana ruahmanna siam kawngahte, hri lêng laka inven leh mipui tawrhna tihnêp kawngahte nasa takin hma kan sawn ngei ang.

Leave a Reply

error: Content is protected !!