- Dr. C. Lalrampana
A KAMKEUNA;
Hmasang ata tawh zawngtah hian kan zonunah hmun pawimawh tak a luah thin a; chawplehchilha chaw ei tituitu Vitamin tha tak a nih avangin tun thlengin a pangngai reng a; khawvel tawp thleng pawhin zonunah hian zung a kai reng dawn niin a lang.
Middle sikul kan kai lai saptawng thumal hriat tam tuma kan beih thin lai chuan saptawngin zawngtah an lam dan hre ve hek lo i; “MONKEY CRY” titein kan aia u zawkte sawi dan entawnin kan sawi ve thin a; hun engemaw chen chu sapho lam dan reng emaw ka tih phah nghe nghe.
A enga pawh chu ni se; a sakhming mawi leh mawi loh lam ai mahin a tuina leh a thatna hian thlarau thianghlim hmanga kalvari kukara chhum hmin zawr zan ang mai hian mitinte hi min sawp zawr ni berin a lang. Chuvangin hriselna atana a thatna leh tangkainate I lo bihchiang teh poh ang hmiang :
A NIHNA:
Mizovi”n zawngtah kan tih mai hi chi hrang hrangin kan then a; Chhangte chu: 1. Tahpui;
- Tahlim leh
- Tahngau
titein kan lam thin. Tahpui hi a rah a lianin a mu pawh a hraw ber a; - Tahlim hi tawi bing deuh a ni a; a mu a bitin a pum tha hle bawk.
- Tahngau hi a kawm a te seiin a panin a mu pawh a dep deuh thung. Mahse; a tui dan erawh a inang tlang viau tho mai. Amah hi tropical plant niin Asia chhim chhak lamah a tam zual bik a, Malaysia, Indonesia, Thailand leh Philippines-ah te a larin, chawhmeh atan an hmang uar hle. A scientific hming chu Parkia speciosa niin petai tih a ni a; Saptawng chuan:
- bitter bean,
- twisted cluster bean
- stink bean
ti tein an sawi thin.
A THATNATE:
- TAKSA CHAKNA ATAN:
Zawngtahah hian natural sugar chi hrang hrang sucrose, fructose leh glucose-te tam tak awmin fiber a pai tel bawk a, hei vang hian taksa chakna petu tha tak a ni thei. - THISEN SANG/ZUNTHLUMTAN: Zawngtahah hian potassium a tam a, Al (salt) erawh a tlem hle thung. Hei vang hian thisen sang nei te tan chaw tha tak a nih bakah stroke lakah mi a veng tha hle a; zunthlum vein tan ziahfai hnuah chhumin a tui leh a tak ei/in a tha hlea ngaih a ni.
- TAKSA VAWNG DAITU ATAN:
Taksa vawng daitu tha tak a nih avangin `Cold ‘ fruit’ tia sawi a ni thin. Taksa lumna sang lutuk tur a tihniamin a vawng dai thei a ni. Netherland ah chuan hmeichhe raipuarte’n an nau pai lai taksa lum lutuk tur ven nan zawngtah hi an hmang tangkai hle thin. - THLUAK CHAKNA:
Research atanga hmuh chhuah a nih danin zawngtahah hian potassium a tam avangin zirlaiten ei thin se; an zirlai puitu an Thluak tichaktu tha Tak niin an thiam theih phah a ni. - EK NEMNA:
Zawngtahah hian fiber a tam avangin chaw ei apianga a tawk te tea hmeh thin hian ek lama harsatna neite tan ek a tinuam em em a; ril chak lo a tichak thei a ni. Hei Vang hian ek nemna damdawi laxative hman kher a ngai lo. - PENTAWNG/LUHAI:
Zawngtah hian rang taka thisen Kal vel a siamrem theih avangin zurui thing pentawng leh chau ngawih ngawihte enkawlna thaber atan khawizu leh bawnghnute nena chawhpawlh an hmang uar hle thin. - THINTHIP;
Thinthip vung vung nei thinte tan zawngtah hi antacid tha tak a nih avangin thinthip tihreh nan a tangkai hle. - ZINGDAI KHAWSIK:
Zawngtah hi thisen chaw tha tak a nih avangin tukthuan ei hma zingkara ei thin hian zingdai khawsik seng seng nei thin abikin hmeichhe tan a tha hle. - THOSI SEH:
Thosi seh leh rannung seh thakah zawngtah pil tui hnawih emaw a ziahna nawi emaw hnawih thin hi rannung tur thahna leh nachhawkna that tak a ni a; a vung thlengin a tireh thei. - HRIATNA THAZAM:
Zawngtahah hian vitamin ‘B’ a tam avangin hriatna thazam (nerve) tha lo tan a tha hle. - RIH LUATNA:
Ei that lutuk avang emaw awm hahdam luat avanga rih luatna (overweight) tihrehna tha tak pakhat chu zawngtah hi a ni. - ANEMIA VENGTU;
Iron a pai hnem a, thisen timur chi khat (red blood cells) siamtu tha tak a nIh avangin thisen tlak chham avanga natna (anemia) awm thei laka vengtu tha tak a ni. - NGUINA DAMDAWI: Zawngtahah hian protein chi khat tryptophan a tam a. Hei hian rilru hahdamna a pe thei a, ‘mood’ a siam thain, rilru chau leh nguina a tiziawm thei a depression damdawi tha tak a ni thei
- HMEICHHE TAINA DAMDAWI:
Hmeichhe thi neih that loh vanga Tai/kawng na (Premenstrual syndrome (PMS) atan Vitamin B6 a tam avangin blood sugar level a siam tha thei a. Chuvangin hmeichhe Tai/kawngna nei thin tan damdawi tha tak a ni thei.
A TLANGKAWMNA:
Heng kan han tarlan takte bakah hian zawngtah thatna leh tangkainate tam tak a la awm a; tarlan vek sen a ni lo.
A pawimawh ber chu a tuina baka taksa hriselna atana a thatnate hi hre rengin damdawi anga a tawk chauha ei thiam tum ila; tin zawngtah tui ti let ei duh lote pawhin ei duh tum hram hram a tha a; mahni bialnu/bialpate; nupui/pasal laikhum zalpui thaw uih leh ek uih leh zun hing tur ringawt dawn lovin taksa hriselna atana a thatnate hre rengin inmuah hreh phah nan hman loh hram ni se kan lo hrisel tlang zel dawn a ni. Chuvangin “Aw! Zawngtah eng tah pawh ni la ka NGAISANG tho tho che” ti thei turin Zoram mipuite I inbuatsaih tlang zel ang u.