- Dr. C. Lalrampana
A KAMKÊUNA
Khawvel ram tin, hnam tinte hian lal emaw, ram kaihruaitu, roreltu, hmahruaitu kan nei theuh thin. Kan chenna ram chu a Lian emaw, a te emaw, a upa emaw, a naupang emaw pawh a ni thei; chutiang zelin kan tam leh tlem dan a inang vek lo. Mahse, hruaitu, hotu bik kan nei ngei ngei thin. Mi tin an chunga roreltute thu thuin awm rawh se. Pathian thu lovin tumah roreltu an awm si lo; roreltua awmte hi Pathian ruat an ni. tih ni mah se, Pathian hun ruat angzia zelin roreltu tha leh tha lo te, roreltu fing leh fing lo te, roreltu huaisen leh huaisen lote chihrang hrang an awm. Chuvangin, ram hruaitute azirin ram hrang hrang dinhmun leh hmasawn dan a inang thin lo hlawm hle.
TUNGE A NEITU?
He kan chênna leilung khawvêl hi a neitu chu Pathian nung a ni. Pathian hmangaihna ngah leh thil phal tak chuan A fapa mal neih chhun pawh ui hauh lova leilung pian hma daiha min talhsak tawh hnua hmanah pawh kan chênna khawvêl (earth) hi mihring fate tan min peleh a, chu chu A fapa duh tak leh lawm êm êm Isua cbuan hre rengin “Thuhnuairawlhte chu an eng a thâwl e; lei hi an la rochung dawn si a.” a lo tih ni! (Sam 115:16 cf Matthaia 5:5).
Khawvélah hian ram (country) 197 kan awm mêk; chung zinga 193-te chu UNO-a insuih khâwm an ni a, ram pali (4)-te erawh UNO-ah an la tel ve lo. Heng ram 197-te hian he khawvêl 2016 × 2016 blocks: 4,064,256 blocks 126 × 126 chunks: 15,876 chunks-a zâu hi ramri (boundary) hran theuh neiin kan inchan sem mêk a, hei bak ram dang chênna tur kan nei lo. Kan ram neih ve chhun zoram zïm tê, tlângram khâm chheng chhe tak pawh hi duh khawp lovin phun phun nawi thin mah ila han tlân tauhna tur ram dang kan nei chuang lova lungawi taka kan awm a, hmangaih taka kan enkawl mai a ngai a ni.
PATHIAN RAM CHIU?
Pathianin phal takin chênna tur ram min pe tawh a, chu chu duhkhawp lovin thla leh arsiahte bû khuar belh talh tumin Commander Neil Armstrong & lunar module pilot Buzz Aldrin -te chuan July 16, 1969, (13:32:00 UTC) khan he khawvêl hi chhuahsanin chhawrthlapui lamtluang an zawh a, thla leilung belhchian tumin an feh chhuak a; van boruaka ni 8 an thang hnuah July 20, 1969, (20:17 UTC) khan thla leilung chu rapin awmna tlak a nih leh nih loh an finfiah a, mahse, mihringte chênna tlâk a nih loh avangin tun thlengin an pamtul ta a ni.
Pathian ram chu he khawvela mi hi a ni ve lo. A awmna thuthmun chu vân a ni. Ván chu boruak tihna mai a ni a. Vante khi Lalpa vânte a ni a…tih ziak ang khan lei mihringin kan chuhpui chi a ni lo. Sual leh bawlhhlawh réng awm tawh lohna hmun thianghlim leh chungnung ber a ni. Vân chu chung lamah awmin kan hre thin. Arsi leh thla leilung atanga thlir chuan he kan chênna khawvêl (earth) pawh hi lei atanga ni leh thla leh arsite vân boruaka kan hmuh ang tho hian a lang a; chuvangin, van boruak sâng taka awm ve tho kan ni.
Kohhran inkhawm leh inpâwlhona kan neihin hun tâwp khâr nan-” Kan Pa vâna mi i hming zahawm rawh se, i ram lo thleng rawh se…” kan ti thum rual dual dual thin. Mahse, Pathian ram lo thlen tak tak chu kan duh thin si lo. Pathian ram chu a thianghlim a, sual leh bawlhhlawh awm tawh lohna hmun a ni. A tlêm berah thlatin vawi 4 tal Pathian ram lo thleng tura chham phual thintute hian a taka Pathian ram lo thlen chu kan duh réng em tih i han bihchiang teh ang. (Mat 6:10).
MIMAL NUNAH:
Hlemhlêtna leh itsikna, khâkna, elrelna, inpawngnêkna, duhamna, eirùkna, tualthahna, uirena, nupa inthenna, inpawngsualna, thenawmte in leh lo huan ram hleh then tuma khawsak, rosum inchuh, to uchuak taka thil zawrh, nawhchi zawrh, mi thil ruk ching, sorkar bungraw khawih chhiat leh rûk pawisa lo, leh nun chhiat tinrenga kan khah dan thlir hi chuan “…..i ram lo thleng rawh se…” tia kan dil thinna chu a taka lo thleng turin kan duh tak tak lo tih a lang chiang hle.
CHHUNGKUAAH
Chhungkaw kehchhia, nupa inthen, intuithlâr, inkhing, bungraw inchuh, ram leh ramri inchuh, chhungkaw hlim lo, chhungkaw buai, indo, innghirngho ching kan tam dan atang hian “…..i ram lo thleng rawh se…” tia kan dil thinna chu a taka lo thleng turin kan duh tak tak lo tih a lang chiang hle.
MAHNI HNAAH
Rinawm lo, pamham, hlemhle, duham, zawmthaw, midang chhawrchhawn ching, hlawh lak chauh hre hlur, titha duh lo, sumdawnna leh hnadang nena kawp ching, hotute tlawn ching, thawhpuite hêk ching, dawrtute laka tawngkam thlahdah leh vin, hrawk ching, thawhpuite thlim ching, hun vawng dik lo, chhuanlam ngah, thlêng tlawr zuan ching, mi rêl ching, midang phiarruk ching, ei leh ina huamhauh thawk tlêm si, midang thik ching, rilru chhia, intivei, inchhungeng, thinchhia, dawhtheihna nei lo etc. kan tam dan atang hian “…..i ram lo thleng rawh se…” tia kan dil thinna chu a taka lo thleng turin kan duh tak tak lo tih a lang chiang hle.
KHAWTLÃNGAH
Khawtlâng hlim lo, nuam lo, mahni hmasial, iner, huamhauh, sawrkar hmun pawimawh leh development fund inchuh, nihna inchuh, political party iner leh inchirh theh, lnnghirngho, ramri inchuh, ruihhloa inhnamhnawih, luhlul, a langa fel, a taka fel si lo etc kan tam dan atang hi chuan “…..i ram lo thleng rawh se…” tia kan dil thinna chu a taka lo thleng turin kan duh tak tak lo tih a lang chiang hle.
SAKHUANAAH
Titha duh lo, nihna chauh duh, sualna chihrang hrang nena kawp, lârna chauh duh, mite zawm atan chauha thutha sawi ching mahni indah tha si, tha bik si lo, inti sakhaw mi sakhaw mi si lo, intifel fel, a taka fel si lo, intipiangthar tha, piangthar tak tak si lo, a langa kristian tha, a taka nunpui si lo; rawngbawltu leh nihna nei tùn, sual khawih hreh chuang si lo, pawl dang hmuhsit ching mahni engmah ni bik si lo, mi nuna buai mahni nun insiamthat tum chuang si lo etc kan tam dan atang hian “…..i ram lo thleng rawh se…” tia kan dil thinna chu a taka lo thleng turin kan duh tak tak lo tih a lang chiang hle.
SUMDÃWNNAAH
Mahni pawhina lei ngam loh tura thil man chhiar ching; quality chhe ber ber pawh original rate anga hralh hreh miah lo, MRP aia sanga hralh ching, MRP thai chhiaa to uchuak taka bungraw hralh ching; bungraw pakhat (set)-in a ken tel a ruka la hranga a hranpaa to uchuak taka hralh ching, customer mâwl deuhte bum ching, ramin harsatna a tawh veleha bungraw chheprelh thin, sorkar rate bithliah zâwm duh lo etc. kan tam thin dan atang hian “…..i ram lo thleng rawh se…” tia kan dil thinna chu a taka lo thleng turin kan duh tak tak lo tih a lang chiang hle.
RAM RORELNAAH
Mahni pâwl (party) ngaihdan leh duhdan (Manifesto) inziahthatsiak ringawt, a taka ngai pawimawh zuileh si lo; mipui hip nana thu sawi thiam, a taka tihhlawhtlin awm chuang si lo; hleih neia rorel thiam, mirethei tanpui aia a neite pêk belhchhah ching; sorkar hmasa hmalakna chhunzawm duh lova ro hran rela kawng dang dap ching; huapzo sorkar din tuma mahni party chauh huaptirleh si; inthlan dawna tihtur sawi duah, a taka tihhlawhtlin awm chuang si lo; mahni tih theih loh tur tiam thin, tileh thei si lo; eirûkna hua, a taka hawleh lêm si lo; thuneihna semzai thatzia sawi thin, thuneihna pum hmawmleh si thin; thil tenau ber thlenga hawngtu nih tum; mahni thutiama ding lo, mipui bum nana tiamkam neih ching, thutiam hlenleh si lo; zu leh ruihhlo haw êm êma insawi, a taka haw dêr si lo; inthlan dawn apianga ram hmangaih, a taka hmangaihleh lêm si lo; tawngkaa ramri chinfel duh, mahni ramri pawh hre chiang si lo; ei leh bara intodelh pawimawhzia sawi chamchi thin, a taka intodelh tum chuang si lo; Inthlan dawn apianga thlai chin hlâwkzia sawi thin, a hralhna (marketing) ngaihtuahleh thei si lo; inthlan dawn apianga a thlawna sum leh bungraw sem tuma intiam, semleh tak tak thei si lo; sorkar hna thar lâk intiam, lak awmleh lém si lo; develoment Project/plan & scheme thar pêk tiama peleh chuang si lo; kawngpui tha siam tuma insawi, siamleh lêm si lo; silchar kawtchhuah ni lo kawtchhuah dang siam tuma insawi siamleh tak tak chuang si lo; thil man to lutuk thin thunun theia insawi, a taka thunun ngamleh thin si lo; kut hnathawktute ngai pawimawha insawi, ngai pawimawhleh si lo ram rorêltu kan hrawn fo thin nia sawite a awm thin, hetiang hi a nih ngai chuan “…..i ram lo thleng rawh se…” tia kan dil thinna hi a taka lo thleng turin kan duh tak tak lo a ni tih a lang chiang hle.
A TLANGKAWMNA
Pathian ram lo thleng tura kan dil thin hi chihnihin then theih a ni. Kan thinlung ram theuhah Pathian mize dik tak lo thleng tura kan beiseina leh khawvel tawp huna A Lalram rawn din tura kan duhna leh dilna a kâwk thei awm e. Sâppui tawnga ziak lam kan bih chuan “thy kingdom come (i ram lo thleng rawh se)” tih a ni a, a kawh tak (literal meaning) -ah chuan Isua lokalleh huna kum 1000 lalram a rawn din tur leh chatuan Lalram din tur hi a kâwk niin a lang.
Mahse, kan thinlung ram tereuh tê a sei zâwng 12 cm, a vâng 8.5 cm, & a pân zâwng 6 cm-a rih zâwng 230-280g -(Gray’s Anatomy) lekah pawh Pathian mizia dikna, rinawmna leh thianghlimna kan thlentir thei si lo a nih chuan tlêma a aia lian hret kan chênna Zoramah hian Pathian ram lo thleng tura kan dil thinna hi engtikah tak lo thleng ang maw! Tuna kan Sorkar thar ZPM ministry hian a manifesto No. 1-ah ‘Ram rorelnaah Pathian ram tundin’ tih a telh a, ro a rel atanga ni rei lote hnuah a tih tura a tiam thenkhatte chu a takin a hlen nghal a, a lawmawm hle. Mahse, sum inrenchem tura hma a lak mek laiin ram hlui zia bawk Advisers to CM cabinet minister tlukpui hautak tak a dahleh duah a, eng eng board chairman emaw pawh a hautak lam chi a la dah leh duah a nih phei chuan a INRENCHEMNA tur a chawk hnawk leh vek dawn tihna a ni ang. Kalphung thar hian kalphung hlui bawk a rawn la chhãwngleh mek a nih chuan a rorelnaah Pathian ram a tungding tak tak thei meuh ang em? i lo thlir zel teh ang u.