- Reuben Lalnunthara Hnamte
Tunlai huanah hian kan ramah LPS newsah zantinin naupiang leh mitthi an puang thin a. Mitthi kan tamin a bikin mipa kan tam zawk zel bawk a, vengtin maiah mitthi an puang deuh reng bawk. Whatsapp Group hrang hrangah nitin mitthi an tarlang reng bawk a ni. Kan ram mihring tlemte maiah heti khawp mai nitin mitthi kan tam mai hi a lungchhiatthlak hle mai a, mitthi an puan tam ber lah thalai tak tak an ni bawk. Chu mai piah lamah ruang char leh thith thutna a thleng deuh reng bawk a, ruihhlo avanga thi thu thut an tam rualin ruihhlo ti ngai lo pawh an tam tho mai. Heng thih thutna kan tih hi vawikhat lai kha chuan covid vaccine nghawng a nih te kan ring a, kan sawi chamchi bawk. A nihna chin chu alo awm pawh a ni thei a, nimahsela, nguntaka han thlir hian tunlaia kan ei leh in leh, kan awm awl ta lutuk hi a ni ber angem tih hi zawhna pawimawh tak a ni tawh.
Khawvelah hian kan damhlen dawn lova, kan thih hun chu ala thleng vek dawn a ni. Thalai tam tak zingah vanduaina avanga thihna lo thlengte hi kan dan theih chu a ni hauh lo na in, fimkhurna hian kawng tamtakah kawngro chu a su ngei mai. Thalai hmalam hun tha tak nei, thi kan tam lutuk ta erawh hi chu a lungchhiatthlak khawp mai. India rama ngah pawh hian a population thlirin mitthi tamna ber kan ni mai angem tih te ka ngaihtuah thin a. Cancer tam lamah chuan kan champion sa ngei mai a; HIV hrikai tam lamah lah kan kan sang hle a, zuk leh hmuam lamah lah kan sang hle bawk. Chu chu Kristian tamna ram awm dan a nih chu; thil inhmeh lem lo tak chu a ni. Hriselnate, damreinate hi a Pathian thu em em tih hi kan zirchhuah a hun tawh hle mai. Thuthlunghluiah pawh khan Pathianin a hnamthlan Israelte chu an lo hrisela, an damrei zawk nan awm dan tur leh ei leh in hrisel engkim alo ruahman sak vek a, Juda ho chu tunah pawh khuan an hriselin an damrei khat viau bawk.
Kan damchhung reiloteah hian kan hrisel chuan kan hlim a nun a nuam thin; kan hriselloh erawh chuan thil engkim hi a ninawmin kan rilru thlengin a khawih thin a ni. Thil hlauhawm anga kan ngaih lem loh, hlauhawm tak si, mihring nunna min suat hnem em em tu chu ‘ei lutuk’ hi a ni ta tlat mai. Tunah phei chuan Aizawl khawpuiah khawvel ramdanga an ei ang ei leh in tuihnai tak tak kan ei ve thei tawh a. Kan hahdam tawh bawk si a, hei hi damdawi ruihhlo ang mai hlauhawm a ni tan tawhin ka hria. Naupang thau tak tak, ei leh in uar luat avanga harsatna tawk lah an tam tawh a. Naupang te te zunthlum thisen sang leh natna dang vei hriat tur an awm ta nawk mai. Ei leh in hi in control kan zir loh chuan chhungkaw tam tak min tichhetu ala ni dawn chauh zawk niin a lang. Japan ho khi chu an damreiin an hrisel a, engvangnge kan tih chuan – an naupan tel lai atangin chhungkuaah diet control hi an lo inzirtir vek tlat mai a ni.
Tunah chuan kan ram phei chu Vawksa thau kan ei uar si, bawngsa thau thau kan duh a, ar te lah a vun thau tak tak ei kan uar a; mamw lam leh cheese leh butter lam kan uar em em mai bawk si a. Kan thlan a tla tlem si, hna hahthlak a thawh lah mi tam zawk hian kan peih loh bakah, ahahdam chi a hnathawh a lo ni tawh bawk si a. Zanah kan mengrei a, zana thil ei vak vak kan ching bawk si nen hian kan hmabak chu, Heart attack, stroke, zunthlum, thisen sang leh a dang tam tak a ni mai. Thlai hnah leh a rah kan ei tlem bawk si a, kan ei leh in uar lutuk hi chu kan la chhiatpui dawn chauh a ni. Damdawi ruihhlo ang maia hlauhawm kan hmachhawn mek a ni. A bikin mipa hi hmeichhia aiin kan insum theilo lehzual a, hei hian mipate min suat nasa hle mai. Zantin news an puanah hmeichhia aiin mipa thi kan tamfe zawk zel a ni. Chu a chhapah zuk leh hmuam India ram statea uar lawrlak kan lo ni bawk si a, tuibur, meizial, kuhva, sahdah, gutkha lam product nen kan uar em em mai a, kan ram hmabak hi chu thalo tak a ni.
Vanduaina avanga natna leh thihnate chu kan sawilawk theih a awm lo va, kan pumpelh theihloh chin pawh a awm bawk. Nimahsela thihna leh natna tam tak hi chu keimahni insiam chawp avanga lo thleng a ni tlat a ni. Kan ramah Rau kan uar hle; eng rau rau emaw hi kan uar a kan chang tam narawh e. Thianghlimna rau te hi rau rau rauvah chuan chan chi tak a ni. Tunlai kan boruak hi chu keimahni inseam chawp avanga natna hian a khat tawh a. Tunhmaa kan la hriat ngailoh natna hi kan ngah ta em em mai a ni. Hmanlai mite damrei ka hriat thenkahtte phei kha chu kum 80 hnu lamah pawha Tarmit vuah ngai miha lova lehkha la chhiar thei kha an awm thin a. Tunlaiah erawh naupang te te tarmit vuah ngai kan ngah ta em em mai a ni. Kan ngaimawh em em lang si lo, thil hlauhawm min run mek tu chu ei leh in insum loh leh zuk leh hmuam insum loh hi a ni tlat a ni. Chuvangin kan ram hian kan taksa hriselna lam hi kan uar thar a pawimawh hle mai a. Ei leh in lama invawn (Diet control) te hi chhungkaw tin hian kan inzirtir uar a tul ta a, khawtlang kohhran ah te pawh in zirtir uar a tul ta hle. School hrang hrangah pawh hian naupoangte hnenah Diet Control hi zirlai pawimawh tak, subject pakhat hiala dah te pawh a tul ta hleiin a lang.