Hnam lungphum

  • Mahmuaka Chhakchhuak

Hnam lungphum chu eng nge kan tih chuan hnamin ziarang a neih, pipute atanga an lo chhawm nun reng tawh thinte leh hnam dang laka hnam hmel lanna pawimawh tak ni bawk chu a ni tiin sawi ila a fiah thei mai awm e. Chuti a nih chuan Mizo hnam lungphum chu eng nge ni ta ang kan tih leh chuan, heng Tlawmngaihnate, Rinawmnate leh hnam dangin an neih ve ngai loh hnam ziarang pawimawh tak takte hi a ni kan ti leh thei ang.

Kum 1890 vela hnam dangin min chimbuai hma kha chuan Mizote hi keimahni hnam bilin kan awm a, khawtlangah lal leh val upate uapna hnuaiah nula tlangvalin hun an hmang a. khawtlang chu zawlbuk atanga enkawl a ni e tiin sawi ila a dik lohna a awm hauh chuang lo ang. Khawtlang rorelna tak erawh lal leh a khawnbawlte chan a niin thu chhia, thu tha tinreng chu an relna hnuaiah awmin tumah thliarbikna awm loin mitin chungah rorelna an nei thin. Zawlbuk rorelna hi ziaka dah awm chiah lo mahsela a nghetin a zahawm em em a, tumah rengin an hnial ngai loin hnial ngam chi pawh a ni hek lo. Chutiang nun chu Pathianin kan hnam tana lungphum tura a duan niin nghet taka nunpui leh vawn tlat a ni a, chutiang hunah chuan khawtlangah misual, thuawilo lo awm sela zawlbukah zilh an niin mipa hmeichhia anga awm emaw hmeichhia mipa anga lo awmte pawh awm sela zawlbuk atang bawk zilh an niin zawlbuk atang chuan hetiang mite hi vuak sim theihah an ngai thin.

Khawtlang pawh a thianghlimin mitin reng chuan tlawmngaihna an nunpui theuhin rukruk a awm ngai lo a, nilengin fehbo daih mahsela thingfaka kawngka do chu tu tan pawh luh thiang lo anga ngaih a niin a neitu thu lo chuan tu inah mah an lut ngai lo. Tlawmngaihna hi sawia fiah theihloh tam tak a awmin ziak hmanga fiah zo lo chi tam tak a awm bawk a. Thinlung atanga lo irhchhuak niin mitin chuan an pianpui emaw tih mai tur a niin pipute hunlai chuan tlawmngaihna chu hnam nun ze nghet taka neih a ni. Aia upa zah chungchangah emaw damloh nikhuaah a ni emaw, ramkalna hmunah a ni emaw khawi hmunah leh engtik lai pawhin mizo hnam nunah nghet tak leh langsar takin hmun lailum ber a chang a. Chutiang bawkin mimal leh chhungkuaah emaw vantlangah emaw pawh a danglam ngai chuang hek lo. Sem sem dam dam, ei bil thi thi tih angin vantlang nun chu a nuam em em a, hmeithai leh pachhiate tan ngei pawh inkiltawihna tur engmah awm loin khawtlang chu hneh takin val upate chuan an uap tlat thin.

Mizoin hnam lungphum kan neih ang hian hnam dangte pawhin hnam lungphum an neiin hnam thenkhatte phei chuan vawiin thlengin an la vawng nung reng a. Khawvel sorkar chak leh thiltihtheite chuan hnam lungphum hi vawi duai lo tihchhiat an tumin sipai chakna hmangtein an bei thin. Alexander ropuia kan tihte, Chenghiz Khan te, ram hrang hrang 64 vel lai awpbet hman Kumpinu sorkar chak takte leh Hitler-a te ngei pawh chuan hnam tenau zawk leh chak lo zawkte chu hneh taka lo awp beh tum thin mahsela an hlawhtling tak tak thei ngai chuang lo. Hnam lungphum chu inpumkhatna nghet tak a nih zia Mahatma Gandhi leh Nehru a-te atang pawhin chiang takin kan hre thei ang a, British awpbehna ata an talchhuah theihna chhan ber pawh kha lungrual tak leh nghet taka hnam lungphum an vawn tlat vang a ni.

Mizo hnam lungphum erawh vawiinah chuan sawinghinin a awm mek a, neksawrin a awm mek a, chimralin a awm lek lek ta. Kan hnam lungphum pawimawh ber tlawmngaihna ngei pawh inzirtir thar leh kan ngai ta hial mai a, keimahni ngei pawh hian kan chiang ta lo deuh emaw tih mai tur a ni. Pawnlang takin hnamah kan chiang a, thukna nei miah loin hnam hmangaihna kan neiin belhchian dawl hauh loin hnam lungphum ngei pawh kan la vuan ve hram hram a nih tak ber hi. Ram leh hnam hmangaihna chungchangah inhrilh thar mawlh mawlh kan ngai bawk a, hlemhletna leh sual dona kawngah hmahruaitu tur kan awm tawh lo a, mahni intodelhna kawngah ngei pawh midang entawn theih tur kan awm ta lo hian hnam lungphum kan sawinghing tih reng kan ngaihtuah thleng duh ta lo em ni zawk.

Hnam dang lakah mizo hnam hmel a uang hleithei tawh lo a, kan nulate ngei pawh chu hnam dang tlangval awm nghenga ngaihngam taka lo awm tawk lah bo lo. Chhungte thawhchhuahsa ringa thalai nun zalen ta lutukte, mahni thawhchhuah phu tawka nun thiam tawh lote, pawn lama vantirhkoh ang hial tura lang sia chhunglama khaknaa khat tlat site hian nitinin kan hnam min eichhe mek zel a, hnam lungphum ngei pawh a derthawn phahin a nghin phah hial a nih tak hi. Zonun zemawi kan tih zawng zawngte pawh tunah meuh chuan sawi mawi chawp a ngai a, tihvul chawp a ngai ta. Ram leh hnam humhalhna lama tan lak thar kan ngaih zia nitinin kan hre chho zel a, a humhalh turin tlawmngai pawl kuta dah chu duhtawka lo ngai mai tawk lah bo lo.

Zonun zemawi neitute chu hnam dang chim ralin kan awm mek a, kumpinu sorkar chak takin tisa leh thlarau zawng zawngah hneh taka min awp chauh hnuah pawh vawiin thlengin an sulhnu chu hmuh theihin kan zingah ala awm reng a. District Council kan neih chhoh atang velin hnam dangin kan zingah bu an khuar tan leh bawkin sumdawnna lamah phei chuan an telloin kan la awm thei tak tak lo a nih hi. Keini lah chuan mahni hnampuite duhsak leh dimdawi tum loin Chakma zirlai ho vangin keimahni leh keimahni kan invua a, thisen kan inchhuah thin a nih kha. He hnam hian harchhuahna thamin buaina lian tak tak pawh alo tawk tawh a. Chuti chung chuan vawiin thlengin harchhuah kan la tum ta chuang lo zel hi harhchhuak tawh ngai lo tur kan ni tihna em ni zawk ni ang?

Zoram mipui hian vawiin thleng pawha kan hun tawn rapthlak ber chu kum 1966-a zaenna siama India awpna hnuai ata talchhuah kan tumna avanga harsatna nasa tak kan tawh kha a ni. India sorkar chuan nuai chimih min tumin Indo thlawhna Jet Fighter hmangin tum engemawzat min bei a. Chhinchhiah danah chuan March 5, 1966-ah Aizawl chu Jet Fighter hmanga beih a niin nasa takin In leh lo a kang a, concrete building awmchhun palite pawh India sipaite bomb avang chuan a chhe hneh hle a nih kha. March 7-ah hnahlan khua pawh Jet Fighter hmang bawka beih a niin In za chuang a kang a, March 6 leh ni 7 niah bawk hian khawzawl pawh Jet Fighter hmanga beih a niin March 8-ah Sangau khua pawh beih a ni a, heng khua bakah hian pukpui, mualthuam south, tuipui, hmuntlang leh bunghmun khuate pawh Jet Fighter hmanga beih a ni.

Rambuaiah khan Mizoram chhunga khaw hrang hrang 601 hal a niin In 30,517 lai hal chhiat nia hriat a ni a. Aizawl khawpui chhungah phei chuan In 529 lai hal chhiat a ni a, Lunglei District chhunga In 7532, Chhimtuipui District chhungah In 539, Khawzawl C.D Block huamchhungah In 3877, Serchhip C.D Block-ah In 3395, Lungdar East C.D Block-ah 3232, Thingsulthliah C.D Block-ah In 2331, Ngopa C.D Block-ah In 1471, Reiek C.D Block-ah In 1204, Tlangnuam C.D Block-ah In 1221, Darlawn C.D Block-ah 1173, Zawlnuam C.D Block-ah In 809, W. Phaileng C.D Block-ah In 429, Aibawk C.D Block-ah In 341 te hal chhiat a ni bawk. Hetiang lo kan tawrhna chi dang pawh hi sawi tur ala tam ang a, kan tarlan chin ringawt pawh hi rapthlak tak a ni.

Chu chauh la niloin kum 1979-ah Saitual SDO thihna avangin hnam leh hnam inkarah buaina nasa tak a chhuak a, chu thil thleng avang chuan kan nitin ei leh bar lakna ber kawngpui min dan pin sak a. Silcharah kan unau lirthei khalhtu thihna avangin curfew ngai hialin kan awm tawh bawk a, 13 Assam Riffle nen em ni kha Aizawl khawpuia pawh silaia inkahna a thlen hial tawh bawk kha. Tunhma deuhin Zemabawk lama vai nen bawk kan inkarah buaina a chhuakin ramri hnaiha chawlhbuk pawh tum hnih emni min hal sak tawh bawk kha. May 10, 2018-ah pawh Assam police silai mu tuar kan zirlaite an awm leh tawh bawkin harsatna nasa tak kan tawk leh a, July 26, 2021 niah pawh ramriah silai puak lehin Assam lam police 6 leh civil mi 2 an boral a nih bawk kha. He buaina avang pawh hian hun rei tak chhung inkalpawhna ber kawngpui pin a niin Manipur leh Tripura lama mamawh lam tura intirh hman hial a ni bawk. Hnam dang nena kan inkara buaina leh harsatna awm hi sawikim sen pawh a ni lo hial zawk a, vawi tam tak a thleng tawh a ni. Heng kan han sawina chhan tak zawk hi chu hetianga buaina lian a thlen hian kan zinga fing tak taka ngaihte chuan Manipur lam emaw Tripura lama ei leh bar tur lak luh an sawi ri ve ziah a, tunhnua ram alo ralmuan deuh hnuah hian sawirik a ni ta ngai ta mang lo a, Silchar kawng pingin harsatna awm leh sela buai leh mangan bawk kan hmabak leh mai dawn tihna emaw a ni.

Nghet taka hnam lungphum kan vawn nun a, kan nunpui lai khan hetiang taka buaina leh manganna hi he hnam hian a tawk ngai lo a, tunah meuh chuan Mizote hian lungphum nghet pawh kan nei ta lo em ni tih tur a ni ta hial mai. Kohhran lam thlir ila biakbuka khuang kan lakluhna pawh ala rei lo tehlul nen tunah meuh chuan western culture-in thuk takin bu a khuar leh tawh mek a, kan thalaite lah chu Anthurium festival tihte Miss thlan tihahte chuan kan lungrual em em zel mai bawk a, he hnam nun chawimawi leh hnam lungphum ngaihhlutna lam hawi rengin hmalam pan kan tum ta mawlh lo em ni tih mai tur a ni ta. He hnam hian kalphung leh nihphung a nei a, a zavai chuan chhhawm nun vek erawh harsatna a awm mai thei e. A theih chen chenah, a theih dan danin thangtharte hian hnam ziarangte chu chhawmnun kan tum a, kan hnam lungphum chu a chuai mai lohna tura kan inzirtir thar reng fo a pawimawh a ni. French khawpui Paris khawlaia sap tawng thiam renga anmahni hnam tawng kher an hmang ang deuh hian kan hnamin tawng kan neih chhun – Mizo tawng hi khawvel hnam zawng zawngte hian an hriat theih ngeina tura kan chawi lar pawh a tul hle mai.

Khawvel hmasawn rualin kan hnam ngei pawhin hmalam a pan chho ve bek bek zel a, chutih rual chuan kan zonun zemawi erawh chuan chuai lam a pan zel thung si a. Thingfaka kawngka do aiin a thei leh a neite chuan Tahla lian tak tak an hman tawh bakah CCTV-te hial an vuah tawhin chungte chu kan lo thlamuanpui tawh zawk a. Kan thangtharte lah chuan aia upa zahna an nei ngai tawh der lo bawk nen. Pawl ding tawh leh pawl ding thar hlekah pawh pawl hming atan sap tawng hman zel a niin mizo tawng hlanga pawl hming phuah pawh hi kan neih meuh lo a tih theih hial awm e. Pawl chauh a ni lo a, kan dawr hmingahte keimahni hmingah ngei pawh sap hming chu nalh zawk tlata hriatna kan nei hlawm a nih zawh tak hi. A nawlpui ang pawha heti taka Anthurium festival kan phur dan atang hian a kum a khuaa mizoin kut pawimawh kan lo neih reng tawhte chu ngaihsan a har ngawtin a rinawm a, a hmingin chapchar kut chu kan la hmang hram hram a, mim kut leh pawl kut phei chu a hming chauh kan hre tawh emaw tih mai tur a ni ta.

He hnam, mizo hnam hi a dingchhuak dawn nge nakin lawkah khian hnam boral ala ni mai dawn zawk tih hi ngun taka ngaihtuah a ngai ta. Heti taka kan thalaite ruihhloin a salbeh an tam ta leh a rui lo zawkte pawhin heti taka kuttling loa sum leh pai lakluh hreh lo kan lo tam takah hian kan naktuk hun tur hi thlirin beisei tur hi a tam loin a hriat a, vawiin atang hian, vawiin atang ngei hian tanrualna tha tak nena he hnam damna leh dinchhuah lehna tura tan kan lak thar a ngai takzet ta. Hnam lungphum ngei pawh sawinghin mek a nihna leh a ngheh tawh lohna zawng zawng hi keini hian kan thuam tha dawn lawm ni? Kan hnam dam lehna atan hian nang leh kei hi kan penchhuak dawn lawm ni le?

Leave a Reply

error: Content is protected !!