- Mahmuaka Chhakchhuak
US President pahnih, Barrack Obama leh Donald Trump te ‘Ni Za chhunga an hnathawh’ khaikhawmna chu hmuh theih tura tarlan a ni a. Famkim taka ziak ni chiah lo mahsela President an nih chhunga an hnathawh leh a bik takin ‘Ni Za chhunga an hnathawh’ chu a hriat theih a. Barrack Obama sorkar hmasa zawk kha January 20, 2009-ah lakluh a niin a vawihnihna kha January 21, 2013-ah lakluh a ni leh a. Chutiang bawkin Donald Trump sorkar thar pawh January 20, 2017-ah lakluh a niin an hunchhung hian America ramah thil danglam tak tak a thlengin vawiin thlenga hriatzui tur thil pawimawh tak tak pawh a awm.
US President atana Barrack Obama lakluh a nihna hmun chu Washington D.C-ah niin US President 44-na atana lakluh a ni a. Amah hi mihang a nih mai bakah African-American zinga he hna leh chanvo chelh hmasa ber a ni bawk. President atana lakluh a nih hnua a thusawi hmasak berah chuan Inpumkhatna, Beiseina leh Siamtharna tihte chu thupuiah a hmangin mipui maktaduai 1.8 velin a thusawi hi an ngaithla a. US President atana lakluh vawihnihna (Jan. 21, 2013)-ah erawh ‘America hmalam hun’ tih chu mipui hmaa a thusawi hmasa ber a ni thung. Obama ang bawkin Donald Trump ngei pawh US President atana lakluh a nih (Jan. 20, 2017) niah chuan ‘Make America Great Again’ tih chu thupuia hmangin mipui hmaah a sawi a. Heng an thusawite hi ngaihthlak a manhlain thusawi tha tak an ni.
Tichuan, Obama leh Trump te pahnih ‘Ni Za chhunga hnathawh’ khaikhawmna chu hetiang hi a ni a; Obama chuan dan 14, a vaiin phek 1,602 a ziak lut hmanin Donald Trump pawh chuan dan 29, a vaiin phek 133 a ziak lut hman bawk a. Executive order pawh Obama hian 19 a sign hman laiin Trump chuan executive order 30 lai a sign hman thung. Chutiang zelin an sorkar lakluh atanga ‘Ni Za chhung’ hian Obama chuan ram dang 9 lai a tlawh hman laiin Trump chuan ram dang tlawh a nei lo thung a. Obama sorkar thar lakluh a nih atanga ni za chhungah khan hna nei lo zat chu 8.7% a nih laiin Trump sorkar ni za chhungah chuan kum sawmhnih kalta chhunga economic crisis nasa ber rochun mahsela 4.5% a ni thung a. Tin, Obama leh Trump te hi mipa leh mipa, hmeichhia leh hmeichhia inneihna hi an thlawp ve ve anga sawi a niin Obama hian silai neih theihna chu tihtlem duh laiin Trump chuan silai neih theihna tihthlem chu tha a ti lem lo thung. Ram dang atang pemluh chungchangah ngei pawh Obama chu a inhawn hle laiin Trump erawh chuan policy khauh zawk siam a duhin Mexico nena an ramri pawh hung a duh hial a. Obama chuan ram dang mite tana citizenship neih theihna tur hawn a duh laiin Trump chuan an ram chhung ata ram dang mite chu hnawhchhuah a duh zawk. Chutiang zelin Obama chu an ram mihausate tan chhiah sang zawng pekna tur dan siam a duh laiin Trump chuan chhiah tlem thei ang bera lak a rawt thung a. Heng bakah hian thil dang tam tak inanlohna lai an nei bawk.
An mimal nunah ngei pawh Obama leh Trump te hi an inang lo hle mai a; Obama leh Michelle te nupa hi inhmangaih leh inkawp rem taka an lan laiin Trump leh Melania te nupa chu inzawmna nghet tak nei lo niin an lang thung. US President an nih chhung khaikhawmna pawh hetiang hi a ni a; Barrack Obama chuan Affordable Care Act (ACA) ‘Obamacare’ kalpuiin America mipui maktaduai tam tak hnenah healthcare a kalpuiin healthcare senso tihtlem nan siamthatna hrang hrang a kalpui bawk a. Economic recovery lamah ngei pawh stimulus package leh reform hmangin great recession atangin ram a hruai chhuak a. Unemployment rate pawh October 2009-a 10% atangin a term hnihna tawp lamah 4.7%-ah a tlakhniam phah. Operation Neptune spear avangin Osaba Bin Laden pawh an thatin 9/11 phuba an la a. Cuba nena kum 50 chuang inremna an lo neih theih tawh ngai loh chu diplomatic relation an siam thar lehin LGBTQ+ mimalte tan zalenna siamin sipaiah zalen tana an tan theihna turin phalna a siam thar bawk.
Donald Trump ngei pawh US President a nih chhung khan America ram chuan hmasawnna chi hrang hrang a neiin; Kum sawm tam tak chhunga tax overhaul lian ber a siamin hei hian corporate tax rate a tihhniam bakah mimal tan chhiah tihtlem a phalsak bawk a. US Space force chu Armed forces branch thar atan a dinin Middle East lam, a bik takin Israel leh Arab ram eng emaw zat leh America ram nena inremna chi hrang hrang siamin thawhhona tha zawk a awm phah a. Hripui hlauhawm tak CoviD hrileng laka invenna atan Operation Warp Speed a din thar bawkin awmzia a awm hle. Veteran-te tan healthcare leh service tihchangtlunna tur policy siamin chutah chuan veteran-te enkawlna dawn tihpunna tur VA MISSION Act pawh an duang thar bawk. Heng bakah hian ram tan thil hlu tak tak hnutchhiahin anmahni hriatrengna tur thil duangin an ruahman thar bawk a ni.
Hetiang hian America ram hruaitute pahnih hnathawh tlangpui leh ‘Ni Za chhunga an hnathawh’ thlirna kimchang lutuk lo takin kan han sawi lang hmasa a. Kan ramah ngei pawh Dec. 8, 2023 (Zirtawpni)-a sorkar thar lakluh a nih atanga chhiarin ni za chu kan lo hmang liam ta (March 18 kha a hun tak chu). Sorkar thar lakluhniah chuan kan Chief Minister, Pu Lalduhoma chuan ‘Ni Za chhunga tih tur’ puangin Raj Bhavan Durban Hall-ah thuthar thehdarhtute kawmin he thu hi a puang a ni. He ni za chhunga tih tur hi Aizawl Post chuan Point 12 niin a rawn a tarlang a (Dec. 9, 2023 Issue front page), Vanglaini, Zozam Times leh www.maipawl.org chuan ni za chhunga tih tur thil hrang hrang sawiin a zat erawh an rawn tarlang lo a, Social media lamah point 12 nia tarlan a ni bawk.
He ni za chhunga tih tur a sawi hma hian Pu Lalduhoma chuan a ngaih pawimawh thil chi hrang hrang a sawi hmasain eirukna do a tul ziate, sum dinhmun chhiat ziate, kumkhat chhung chu mipui lamin kan dinhmun siamthatna atan hun pek a duh thute, kut hnathawktute ngaih pawimawh an nih dawn thute, fake account a ngaimawh thute leh thil chi hrang hrang a sawi hmasa a. Fake account hi ngaimawh tur pawh a ni a, a bik takin mimala mi beih leh sawichhiat chingte hi chu ngaimawh tak tur pawh an ni. Dawt chiangkuang lutuka mi beih chingte hi chhuichhuah theih vek nisela a duhawm a, chutiangah chuan amah Pu Duha hi beih nasat ber a ni hial awm e. Chumi hnuah chuan ni za chhunga tih tur hetiang hian a sawi a.
- Tun Financial Year lo awm tur (2024 – 2025) hi sum dinhmun siamthat kum, Year of Consolidation atana hman tum phawt nisela Project lian pawh khawih loh rih nise. Hei hi mi chinchang hre deuhte chuan an ngaihdan tak a nih hlawm ngei pawh a rinawm. Tun dinhmunah hian special drawing facilities leh waste & means te, overdraft te hmangin engemaw chen Mizoram hi a kal tawk tawk a. Sorkar hnathawk hlawh leh pension-ah thla khata a kal ral hi Vbc. 400 vel a niin a tam em em a, chumi atanga a bang la awm chu tlemte a ni tiin kumin lo kal tur hi chu ‘Insawhngheh kum’ atana kan hman a pawimawh a ni a tih hi thil tih awm tak a ni.
- Sum khawih chet loh tur Vbc. 150; Hei hi SEDP atana sum dah hran tawh niin Finance Department-ah dahthat nia sawi a ni. Thlai thar chi li; Hmunphiah, Sawhthing, Hmarcha leh Aiengte lei turin inbuatsaih nghal a ni ang tih a ni.
- Budget siam chungchang; Minister-te hna chanpual an thawh dan tur, road map kan duansa kan pe vek dawn a, tla chawp lo taka an department chan an enkawl theih nan leh budget tharah buai lo taka an kal theih nan tih a ni. Budget pangngai, kumtina a pangngai ang neih leh ringawt thin ang hi a ni dawn loin department tinin policy tinzawna ruahmanna siamin hlawhtling ngei turin Minister-te kaihhruaina hnuaiah ke pen turin bul kan tan dawn a ni. Chhiarkawp dik, kan leibat zat dik leh kan chhiat zia leh kan thatna pawh a dik takin kan tarlang thin ang a, mipuiah langtlang taka puan theih zel turin hna kan thawk ang.
- Resource mobilization committee kan din ang a, a rang thei ang berin hna an thawk nghalin austerity measure kalpui a ni ang a. Minister leh MLA te tan lirthei thar lei a ni lo ang a, inrenchem taka kal a ni bawk ang. Minister pakhatin Car pakhat leh a spare pakhat an kawl ang a, chu aia tam an kawl lo bawk ang. Sorkar office leh Bungalow zawng zawngah pawh hmanraw thar hman a ni rih lo ang a, a tul chuan a tahtawla thlak thin a niin mizo kutchhuak, mizo thuam a tam thei ang bera hman a ni ang. Minister te an zinin lirthei inzui duah duah remtih a ni lo ang a, inzawn phei chu khap tlat a ni. RMC hian tul loa sorkar sum senna zawng zawng pawh uluk takin an endik ang a, outsource chi leh privatize chite pawh an enfiah ang a, sorkar hnathawkte pawh mamawh aia tam an awm em tihte an zir tel bawk ang.
- Sorkar department atanga work order awm tawhsa chu cancel a ni lo ang a, an hnathawh a that loh erawh chuan bill an la thei lo ang. Work order issue tawh hna la thawk tan lo an awm erawh chuan stay tur a niin work order lo anga hna lo thawk an awm pawhin stay tur a ni a, ZPM sorkar hnuah hnathawh a chhe tur a ni lo. Restricted Tender hi fair taka kalpui a ni ang a, Chief Minister hriatpuinaa restricted tender hi kalpui tur a ni bawk ang.
- Anti corruption measures hi kan ngai pawimawhin Lok Ayukta kalphung hi enfiah a ni bawk ang a, thuam chak chi a nih leh nih loh enfiah a ni ang a, CBI hnena a rang thei ang berin general consent pek a ni bawk ang. Kan ram poject zawng zawng endik turin Project Monitoring Committee din a ni ang a, chu chu sorkar leh ZPM hotute chauh telna tur a ni lo ang a, Recognize party tin aiawh, NGO, MKHC, MPF aiawh pakhat theuh an tel ang. Anni chu kan ram project chi hrang hrangte hnathawh an endik ang a, mipui sorkar a nih ang ngeiin kan monitoring committee hian hna a thawk dawn a ni. Revise estimate pawh hi anni remtihnaa tih a niin a ni lo bawk ang.
- Hun hman dik chungchangah hian sorkarin kohhran a zui ang. Sorkar hnathawkte chu a hun takah leh a hun taka an awm tur a niin Bio-metric assistance hi hman a ni ang a, sorkar office ah eng inkhelhna mah a awm tur a ni lo. Sorkar hnathawkte hi mipui rawngbawltu an ni angin thahnemngai takin mipui tan rawngbawlna an nei tur a ni.
- State marketing board din a ni ang. Rang taka din a ni ang a, thlai thar lei chu a hnapui ber a ni ang. Vegetable supply change, kan thlai thar processing te, skill development entrepreneurship leh thil dangte pawh an hma vek ang.
- Boundary Committee din a ni ang a, ramria buaina a awm veleha din chawp chuk chuk loin tun atang hian kan inbuatsaih ang a, he board ah hian mipui aiawh thei ang ber tura din a ni ang.
- MSSSB leh SEDP hi thiah nghal a ni ang a, resource mobilization department pawh hi thiah nghal a ni bawk ang a, department pui puia ding loin Committee anga kalpui a ni ang.
- Right to Public Service Act pass tawh chu ataka hmang tan nghal turin department tinte kan chah nghalin hma kan la nghal ang.
- Ruihhlo do turin tihtakzetin hma lak a ni ang. Kan thalaite heti zat thi mek leh nun beidawngte chhanchhuak turin hma kan la ang. Excise Act ding laite pawh atul anga amend thuai thuai turin leh kan budget atang pawhin kum dang zawng zawng aiin kan thilphal ang.
Khaikhawmna: Pu Lalduhoma’n ‘Ni Za chhunga tih tur’ a sawi point 12 zingah hian tihhlawhtlin tam tak a awmin tihhlawhtlin tak loh pawh chiang taka kan hriat theih chu ‘Hmunphiah lei’ kha niin Assembly House chhungah ngei pawh hmunphiah lei loh chhan hi sawi chhuah a ni. SEDP, MSSSB leh Resource Mobilization Department tih tawp a ni leh Bio-metric assistance hman a ni te hi chu a lawmawm zia kan la hriat chho zel a rinawm. Hetiang taka ram hruaitu berin bul a tan a, tha thlahdul loa ke an pen chhoh zel chuan kan ramah hian thil danglam a thleng chho zel ang tih pawh a hriat theih reng mai.