KHAWDUR HUN KHER NGHAK SUH

  • Mahmuaka Chhakchhuak

Mihring siamthatnan khawdur a ngai thin an tih mathlawn loin mi tam takte tan hi chuan khua a dur phawt loh chuan insiamthat hi kan tum lo emaw tih mai tur a ni a, nimahsela tunah chuan insiamthatnan khawdur hun kher nghak suh tih hi sawi kan han tum zawk a.

Vanduaina kan tawk a, emaw beisei loh deuhin kan chungah vanduaina alo thleng a, a pawi mange tiin pumpelh theih loh angah kan ngai thin a, a dikna chen chu lo awm tho mahsela vanduaina tam takte hi chu kan pumpelh theih hi a awm ngei ang tih a rin theih. Chutihrualin mi tamtakte hi chuan harsatna leh vanduaina hi kan tawh phawt loh chuan kan harh tak tak thei dawn lo emaw tih turin hrilh hrilh pawha ring ti khawng tlat chi hi kan awm ve bawk a, chungte tan chuan thu tha hi a luangral mai mai a ni ber a, vawkpui hmaa tuikeplung paih an sawi ang chauh a nihna chen a awm.

India ram pumah zuk leh hmuam ti nasa ber kan ni tiin tunah hian sawi a ni a, a In zawnga sawiin In za zela 82.5 te hian zuk leh hmuam kan ti a, a rapthlak hle mai. Zu leh hmuam chuan taksaah hriselna leh hmelthatna thlen ni sela hetiang taka kan lo uar pawh hi a thatna mual mual a awm tur a nih laiin zuk leh hmuam hian taksaah thatna engmah a thlen lo a, a thlen zawk chu natna hlauhawm (Cancer) te a ni zawkin chu natna avang chuan mi tam takin nunna hlu tak an chan mek zel bawk a. Cancer kan han nei a, dam duhin kan inenkawl a, sum leh pai tam tak kan seng leh bawk a, zuk leh hmuam tih kha cancer thlenna ngei ngei a ni erawh kan ti kher loin zuk leh hmuamin taksaa a thlen chu cancer a ni miau bawk si avangin cancer thlen theihna kawng ber anga ngaih a ni a.

America ramah chuan kum 1990 atang khan kumtinin 1% in Cancer vanga thihna hi an tlahniam a, kum 2015 – 2019 ah phei chuan a leta tlahniamin kumtin 2% velin an tlahniam thung. Hei hi an inven vangte, screening, hma taka diagnosis lak vangte, treatment leh Cancer tellohna khawvel din tuma an hmalakna kal zel a ni an ti. American Cancer Society (ACS)-in an tarlan danah chuan Cancer thlentu zinga 42% chu ven theih a nih thu sawiin mei zuk, thau chhe ngah lutuk, zu in, ei tur tha ei loh leh taksa sawizawi loh vanga thleng thei a nih thu an sawi. Hriselna kawnga hma an sawn zel theihna atan tum (Objective) pawimawh tak tak an nei bawk a, chungte chu: Cancer vanga thihna tih tlem, Lung natna vanga thihna tih tlem, Thisen sang leh zunthlum natna tih tlem, Vaihlo hman tih tlem, Kum tlingloa naupai tih tlem, hrileng laka natna thleng thei (infection) tih tlem, Naupang thau lutuk (childhood obesity) tih tlem leh rilru lam natna, a bik takin Depression tih tlemte a ni.

Hriselna lam hi sawi tur tam tak ala awm nain heti chinah hian duhtawk rih phawt ila, khawdur hun nghah kher loha kan nun khawnawm zawkna tur thil dang sawi leh ila; Thing leh maute hian mihringte tan thatna tam tak a thlen avangin hnam fing apiangin thingphun an uar. Khawvel lumna chawhruala lo sang ta zel sawina atana Global warming kan tih hi kan ramah ngei pawh kan buaina a ni chho ta. Khawvel hi a lum telh telh a ni ringawt lo a, mihringte avang hian khawvel hian boruak vawng daitu leh tithianghlimtu a neih tlem avangin a lum telh telh zawk a ni. Kum zabi 20-na laihawl vel atanga khawvel lo lum zualna chhan nia sawi chu greenhouse effect hi a ni. Greenhouse avanga khawvel lum chhoh zelna chhan chu kan chenna khawvel hian Ni atangin solar radiation (Ni zung) kan dawng a, chu Ni zung chuan kan chenna khawvel alo thlen hnuin thenkhat inkhawh let leh tur chu Greenhouse gases (Water vapour, Carbon dioxide, Methane leh Nitrous Oxide) te chuan an lo dang ta a, tichuan khawvel hi lum nuam tawk (10°C) velah a chantir ta a. Chuti ni lo sela chuan -25°C vel emaw a ni ang a, a vawt lutuk dawnin mihring chen theihna rual a ni lo ang.

Nimahsela Greenhouse gases kan tihte hi nasa taka alo pung tain mamawh aia tam alo awm takah chuan mihring tana hnawksak mai niloin chenna tlak loha khawvel siamtu hial a rawn ni ta zawk a. Thing leh Mau kan tih chereu nasat lutuk avang pawh hian boruak tha lo hi a hma aia nasain a lo pun phah a, khawl lam thil kan hman uar vang leh lungalhthei lam kan hman uar tak avangte hian kan boruak hi a bawlhhlawlh telh telh bawk a ni. Kum za hmalam nena khaihkhinin kan khawvel hi chawhrualin 1.4°C velin a hma aiin a lum a, hei hi keimahni mihringte’n khawl thil kan uar tak vang pawh a nih ngei a rinawm. Nimin lawkah Green Mizoram Day kan hmang a, thing tiak engemaw zat phun a ni a, a lawmawm hle. Thingphun hi inhrilhhriat thar ngai loa mitinin kan uar hun hi nghahhlelhawm tak a ni a, tute emaw tih atana khan khek reng chuan a dik hauh lo ang.

Kumtina kan rama thing leh mau kan tihchereu dan hi hre chiah lo mah ila a tichereu lo zawng, a humhalh zawnga inzirtirna kan uar a tul hle mai a, thing leh mau hlutna hi kan hriat thar pawh a tul hle. Kumtina lo vahte kan ching thinte pawh hi a thlakna neih a hun tawh a, kan ram chhungah hian thing leh mau awmna hmun tha pawh kan nei tlem sawt hle. Hetiang zela thing leh mau kan tihchereu zel chuan nakin lawkah kan ram hi thlaler hmunah kan la chhuah lo ang tih pawh sawi har tak a ni a, chuvangin tunah ngei pawh hian kan tlai mah mah tawh niin a hriat zawk a, pawl angte, kohhran angte leh mimal tinte pawh hian humhalhna lamah theihtawp kan chhuah a tul takzet. Thing leh mau mai bakah boruak tihthianghlimna atan Air Conditioner (AC) hman tlem zir pawh hi thil tul tak a ni a, AC hman hian carbon dioxide (CO2), sulfur dioxide (SO2) leh nitrogen oxide (NO3) te chu boruakah a chhuah tirin chu chuan boruak a tih bawlhhlawh avangin mihring tan a pawi em em a ni.

Hetiang hian point pahnih lek hmangin khawdur (harsatna leh vanduaina lo thlen) nghah chhuah a harh thar kher ngai loa kan lo hrisel zel theihna tur kan han sawi bak pawh hi thil dang tam tak sawi tur ala awm a. Heti chinah pawh hian kan tangkaipui theih tur chu a awm tho bawk awm e.

Leave a Reply

error: Content is protected !!