Physics dan leh Pathian

  • Rinfela Zadeng

Universe awmdan phung an sawifiahna ‘physical laws’ te hian kan universe hi eng emaw chen min hriatthiamtir a. Amaherawhchu, universe hi eng vanga lo awm nge tih erawh an sawifiah thei lo. Mi tamtak chuan science hmang hian kan universe lo awm chhan hi a hriatthiam theih a ni tih ngaihdan an nei a, mahse a ni si lo.

Hrilhfiahna hrang hrang awm zingah a tam zawk hi chu mi nawlpuiin kan hriatthiam phak loh te a ni nawk a. Scientist-ten Universe lo pian chhuah dan an sawi te hi hriatthiam tuma ngunthluk taka kan zir chuan thil mak tak tak, kan rin phak loh thlengin hriat tur a lo awm thin. A hmasaberah chuan universe lo pianchhuah dan sawina theory zawng zawng hi zeldina duan chhuah ‘hypothesis’ atangin a intan a. Thil finfiah theih tak tak aiin a thu maia ngaihtuahna huang chhungah tihna a ni ber ang chu. Chhiarkawp lam thiamna hmanga an chhutnaah phei chuan kan universe lo hring chhuaktu universe dang hi a awm thei tih ngaihtuahna hial te pawh a awm.

Heng ngaihdan te hi an buaithlakna chu finfiah theih an ni leh thin lo hi a ni.

Tuna kan khawvel thiamna phak chin atang ngawt chuan tun huna kan hmuh theih universe piah lam hriat theih ngaihna a awm si lo. Chuvang chuan science thiamna atanga universe lo awm tan dan kan zeldin theih dan ber chu- eng dang mah a la awm lohna hmunah kan universe hi thawklehkhatah a lo awm ve tawp mai a ni – tih a ni deuh mai.

Science thiamna lama evidence kan neih atanga han chhut vang vang hian, kan universe a lo awm chhan chu awmtirtu ‘a chhan (cause)’ a awm a ni deuh tawp mai.

Chutianga awm chhan chu nei ni ta se, he khawvel awmphung piah lam a mi a nih a ngai dawn a. Hun, boruak leh thil sakhat te hi universe rawn pianpui a nih si avangin, universe lo awm tir theitu chu heng thil piah lama che thei a nih ngei a ngai ang.

Heng thil awmphung sawifiahna laws zawng zawng, universe nihphung leh awmdan kan hriatfiah theihna chhan te pawh hi universe awm hma chuan engmah a la awm lo. Tunlai khawvela physicist ropuiber a chhal theih Stephen Hawking-a khan universe pian tirh te hun lai khan a awm phung tur kaihruai thei tur law reng ala awm lo ve tiin a lo sawi reng bawk a. Universe pian tirh mit khap kar leka rang tak, duan lawk ang maia dik thlap bawk sia thil thleng khan eng ‘law’ mah zui tur a la nei lo tih a chiang phawt mai. Chutiang anih chuan universe lo pian theih nana a phena thiltihtheihna nasa tak chu eng nge ni ta ang?

Universe insiam tirin awmtirtu a mamawh dan te, engkim indawt felfai taka a thlen dan te, universe awm zui zel dan te leh universe awmphung felfai tak laws lo pian chhuah dan te, universe a nunna lo awm te, engkim hian a phenah ngaihtuahna fing tak a awm a ni tih a lantir tih hi hnial rual loh a ni.

  • Gravity And Relativity

Universe a lo pian tirh phat khan gravity (hmuh theih loh, thil sakhat te inkara inhiptawnna) leh electromagnetism (force chi khat electromagnetic force an tih, electric charge nei particles – electron te inkara inkungkaihna awm hi) te inthlauhna chu a tawk chiahin an awm a. Universe a awm tana gravity a pawimawh zia leh universe-a nunna a awm theih nana an inthlauhna dik tawk chiah zia te, an velah eng thilte nge thleng chiah tih te kan zir zel ang a.

Universe a lo awm tan tirh 10^-43 seconds (second 1 hi 1 piaha zero hlir 43 awmin sem ta ila, chumi sem chhuah zat chu; a tlem hle ang) velah chuan gravity leh electromagnetism te intam hleih dan ratio 1:10^40 (10^40 chu 1 piaha zero hlir 40 awm tihna, gravity leh electromagnetism te khiti zat ratio-a an inthlauh khian an in balance tawk tihna. Rih zawnga inbuktawk lam ni lovin, khitih hun laia thil awmdan dik tak turah khian khitiang zata an inthlauh khian a dik chiah tihna) pawhin lo pung ni se, arsi te tak te te chauh an insiam thei ang a. Chutiang bawkin, an inthlauhna ratio kha a chunga kan sawi zat ratio ang khian lo tlem hret ni ta zawk se, arsi lian tak tak ta chauh an insiam thei thung ang. Mihring taksate hi carbon atanga lo insiam an ni a, chung carbon te chu second generation star kan tih mai arsi atanga arsi dang lo piang chhuak leh atanga lo awm an ni.

Hei hian a lantir chian em em chu gravity leh electromagnetism te in balance chiaha an awm kha thil te tham te avanga tih danglam lo ni ta se, universe-in nakina arsi, nunna lo hring chhuak thei tur a siamna kawng kha a lo inkhar der dawn a lo ni.

Khatih lai khan physics laws, universe-a thil hrang hrang awmphung nghet tak ni a kan hriatte hi an la insiam der si lo a! Chutianga in balance tawk chiah mai thilte chu tu duan nge ni ta ang? Tihpalh thila lo awm ve tawp an ni der awm si lo. A chhanna awmze nei kawng khat chiah a awm – chu chu, thil lo awmte khan awm chhan an nei a ni tih a ni. Chutiang awm chhan nei mumal taka thlentir tur chuan a phenah fing taka ngaihtuah theitu chu a awm ngei a tul ang.

Khawvela nunna lo insiam tur khan kan khawvel ngei pawh ala awm hma daih, universe pian tirh teah khan electromagnetism leh gravity chu inbuk tawk takin an awm a lo ngai a, chumi zarah chauh chuan kan universe-ah hian arsi te leh lian deuhte an insiam thei a lo ni. Arsi lian deuhte chuan nunna lo insiam nana thil tul te an pe chhuak a, chutiangin arsi te zawkte pawh an kan chak zawng mumal tak hmangin kan khawvel ang planet-a nunna a awm theih chhan an lo ni reng bawk a.

Universe insiam tirhah khan gravity kha kha ai khan lo chak hret ni se, arsi lo insiam ho te inhiptawnna kha a lo chak lehzual ang a, chumi avang chuan arsi te zawk te khan an nuclear fuel chak takin an hmang zo ang a, an bo zo mai dawn a. Chutiang chu lo ni se, khawvelah nunna a awm thei hauh lo ang. Chumi letling chiah chuan gravity kha khatih hunlai ami ai khan lo chak lo hret ni se, arsi lian zawkte insiam turin engmah a inhlawm khawm hlei thei lo ang a, khawvela nunna a lo awm theih tak hun ang hi a thleng thei ngai lo ang.

Hetianga gravity leh electromagnetism te inbuktawk dan zat tur chiah dik thlap maia a lo awm khan nakina nunna lo awm theih natur atana universe lo insiam tan tira thil engkim a duh dik zia a tarlang awm e. Heti hian lo ngaihtuah ta ila – chutiang taka thil dik chiah chiah a awm tul anih si chuan universe a lo pian hma atang reng hian he an inbuktawk dan tur ‘value’ hi chhutlawk diam a ni ngei ang.

A chunga kan sawi tak, khawvela nunna a lo awm theih nana thil awm dan a duh dik zia te khian thil inher rem ve reng emaw, kaihruaitu awm lo a thil lo thleng fuh palh avanga nunna lo awm thei emaw a nih lohzia a tarlang a. Pathian, gravity leh electromagnetism inbuk tawk dan tur value dik thlap hretu, chuan an value nih dan tur thlapin a lo siam a ni mai.

He finfiahna hian universe a lo pian chhuah nan leh khawvela nunna a lo awm theih nan Pathian a awm ngei a tul a ni tih a tifiah a, chumi tan zawnga ding tur chuan mi a ti huai sawt bawk ang.

  • Perfectly Balanced Gravitation Force And Earth’s Atmosphere

Lei hipna gravitational force hi tun aia lo chak hi ni se, kan planet tuamtu boruakah ammonia leh methane – a tul aia tam a inchhek khawm ang a. Tin, lei hipna hi tun aia chaklo zawk hret ni se, kan lei tuamtu boruak hian nunna awm theihna atana a mamawh khawp tui a chhek khawl thei lo thung si ang.

  • Gravitational Interaction With The Moon

Thla khian tun aiin lei a rawn hipna hi chak zawk ta se, tufinriat tui fawn a rawn tih danglam dan te, tin kan lei tuamtu boruak te, leh thlain kan lei a hel kual dan kawng thlengin a nghawng ang a, rei lo teah tuifawn chak tak maiin nunna zawng zawng hi a len bo zo mai ang. Chutihrualin, thla hian tun aiin lei a lo hip letna hi tlem ve thung se, khawvel sik leh sa hi nasa takin a inthlak ang a, khawvelah hian nunna a awm thei lo ang.

Sawi belh tur tamtak a la awm a; a sei dawn em avangin tun tumah chuan duh tawk ta ila. Pahtian hi a awm tak tak em tih hi kan chhui zui zel dawn a ni.

Leave a Reply

error: Content is protected !!