- L. Sailo
Keini Mizote chuan ram hmasawn changkan zawng kan tehna ber chu, ram ruhrel neih that leh that loh hi a ni berin a lang a. Tin, ram hruaitute’n ram tan hna an thawk tha em tih kan tehna pawh, ram ruhrel an siam hnem em, an siamte a tha hlawm em tihte hi a ni ber mai. Mahse ram ruhrel neih that emaw hi ram hmasawn zawng tehna dik a ni ngawt lo a, ram ruhrel siam tam theih emaw pawh ram ti-hmasawn thei sawrkar chak chhinchhiah pawh a ni ngawt lem lo. A chhan chu, ram ruhrel lawng lawng hi ram ti-hmasawntu leh ram tichangkangtu a ni ngawt lo a, a hmangtu leh a neitu ram mipuite rilru leh thinlung ber kha a fin a, a changkan loh chuan, khang ram ruhrel thate kha, an tangkai tur anga hman dik leh hman that an ni ngai chuang thin lo a. A neitu mihring rilru leh ngaihtuahna ber kha a tawi a, a changkan chuan loh chuan, ram ruhrel tha pawhin hman khawloh, dim loh, hlut loh, hman sual leh, ui-awm thlawn nihte a hlawh a, ram hmasawnna atan aiin thil sual tih nan-a hman tangkaite a hlawh zaw mah thei. Chuvangin, ram ruhrel hi ram tih-hmasawn nan-a hmanraw pawimawh a nih rualin, a aia pawimawh zawk chu, a awmna ram mipui thinlung leh rilru hruai thata, hruai hmasawn hi thil pawimawh hmasa zawk chu a ni.
China khian kum zabi 17-na hma, Ming Dynasty (1368-1644) lai tawh khan, hmelma laka an him a, thlamuang taka an khawsak theih nan, hmelma lo dang thei tur, lung kulh, bang chhah leh sang ropui tak, 21,000 km a sei, Great Wall of China chu an siam a. Hei hi van thengreng atanga lei han thlir pawha mihring kut chhuak hmuh theih rei ber tling khawpa ram ruhrel lian leh ropui a ni. Mahse an siam zawh hnu kum 100 chhung khan hmelmate chuan a hma aiin an rawn run zing thei zawk a. An hmelmate chuan an kulh bang an rawn lawn liam thei tho, a ni lo a. Kulh kawngka vengtute kha an tham a, kulh kawngka atang ngeiin an lo lut mai a ni. Ram ruhrel lian leh sei ropui chu an siam thei, mahse an ram mipuite rilru kawng tha lamah an hmin thei lo a, an sipai ral vengtute pawh an mipuite zei milin an che mai a ni. Chuvang chuan an ram ruhrel ropui siam pawh ropui eng ang mahse, an siam chhan angin an ram ven him nan an hmang tangkai thei ta chuang lo. Hetiang deuh hian, ram ruhrel tha pawh hi, a ram mipui rilru leh thinlung hruai dik a nih hmasak loh chuan, ram hmasawnna thlen thei leh ram hmasawn chhinchhiah an ni thei thin lo.
Heta tanga thil chiang chu, ram ruhrel tha hi, a ram mipuite rilru kawng dik lama hruai that a nih chauh hian, siam an nih chhan anga hman that leh ram ti-hmasawn thama hman theih an ni chauh thin tih hi a ni. Chuvangin ram ti-hmasawn tur chuan, ram ruhrel tha neih ngawt aia tih tul hmasa chu, ram mipui a tha zawng (chumi awmzia chu ram dan zawm ngaia neih tir) zawnga hma lak hmasak a tul tih hi a ni. A dik tak phei chuan ram ruhrel tha hi, a ram mipuite rilru leh thinlung a hmasawna, a changkan phawt loh chuan neih theih hi a ni lo hrim hrim zawk a. Mahse keini-ah chuan, a thlawna Central atanga he ram khua leh tui kan NIH HLAWH sum Vbc sang tam dawng kum tin kan nih avang hian, a State mipuite a tha zawng leh dan zawm zawnga hruai that kan ni lo chung pawhin, ram ruhrel siamna tur sumte kan nei thei zawk a. Mahse chu chuan state mipuite rilru leh thinlung ram dan zawm zawnga hruai that hmasak a tul leh pawimawhna hi a tidal thei chuang lo. Mipuite ber kan hruai that hmasak loh chuan, sawrkara inhlawh kan mi rawih, sawrkar hnathawkte, mi thiam leh zir sang, engineers, doctors, agriculture, horticulture, police, educators, academicians, contractors … etc-te thlengin, hruai sual ram mipuite nunphung level bakin kal an siam thei bik si lo a. Chuvangin ram ruhrel kan siam ve ang angte pawhin fur khat a daih hlei thei hlawm lo a, thiam zirna (education) ram ruhrelte pawhin All India Service chu sawi loh, state pawn hna hrim hrim leh Central Service hnate pawh hmu thei pawhin min chhuah bar tawh lo a. Chutiang zel chu kawng danga ram ruhrel kan neihte pawh an ni.
Hetiang tak hi ram mipui rilru ber hruai that a nih hmasak loh chuan, ram ruhrel ngawt hi ram tih-hmasawnna a nih theih loh zia leh, ram hmasawn tehfung atan pawh a tlak loh zia chu a ni. Ama’rawh chu hetiang hi thil awmdan a nih lai hian, kan mi thlan kan ram hruaitute chuan, mipuite dan zawm zawnga hruai that hi an hna a ni tih pawh an hre lo a ang ber thung a. Ram hruaitu dinhmun luaha, ram thuneihna leh ram hausakna-te pawh an kuta a awm chhante leh, anmahni pawh RAM HRUAITU tia hriat an hlawh chhan ngei ngeite pawh hi, ram mipui an hruai that theih nan leh chu chu an hna (an duty) a nih vang a ni si a. Mahse chu chu hre chang loin, an mi chhawr sawrkar hnathawkte angin ram ruhrel siam hna ber hi, sum tamna leh a inlumlet nasatna hmun a lo ni bawk a, an hna ber leh an khawih ber tur emaw an ti ve ta tlat thin a. Chutiang ni loin. anni hna chu mipui nawl pui hi, an party mite leh an party hruaitute nen vek, ram dan zawm zawnga hruai that hi a ni zawk a. Hei hi sawrkar hnathawkte atanga an danglamna lian ber pakhat, ram hruaitu tia hriat an hlawhna chhan ber pawh hi a ni. Chutianga ram mipui tam ber nun zia chu, ram dan zawm zawnga an hruai that theih chuan, chumi mil chuan ram pum, sawrkar hnathawk, NGOs, mi thiam, party mi, contractors … etc zawng zawngte pawhin ram kal an siam thei tawh ang a. Chu chu ram dan zawm leh kengkawha ram an kaihhruai theih dan tur chu a ni. Chutianga dan zawm zawnga ram an kaihhruai theih tawh hnu chuan, ‘ram dan ang taka ram kalpui hi chu mipuite’n kan la zo lo ang’ tihte hi a ngai tawh lo ang a, chutiang chu mipui nawlpui leh party mipuite duhzawng a lo ni tawh zawk ang a, ram ruhrel pawh quality tha, rin tlak leh daih rei zawkin kan siam thei tawh anga, ram kalphung a lo that tawh avangin ram ti-hmasawn tak tak phain ram ruhrelte pawh hi kan chhawr tangkai thei tawh bawk ang. Chu chu ram hruaitute’n ram an kaihhruai dan tur dik pawh a ni.
Mahse vanduaithlak takin, kan politician, ram hruaitu dinhmun rawn luahtute hian, mipuite chu ram dan zawm zawnga an rilru hneha hruai that tum loin, an party mite ngei pawh, an lo sawrkar chuan ram hausakna zem zena an invulh ve theih tawh tur lamte chu sawi lan hran pawh ngai loa an politics ngaihdan (doctrine) nghet a ni sa a. An sawrkar huna ram tana an tihtur leh an kalphung tur thu tha tak tak an sawite pawh hi, an vaia tih-hlawhtlin tura an pawm tlan leh an thu khat vuak tlan ni lo, a sawituin an party tan vote hui hnem theihna ber tura a ngaih leh a suangtuah thu tha mai a ni tih, an inhriat sak tawn sa-te hi a ni zawk a ang thin a. Tichuan, inthlanah tlinga an lo sawrkar pawhin, ram dan zawm tur zawnga an rilru leh thinlung buatsaih ngai loh mipui, a bik takin an party mite chuan, an party tan (ram tan ni lo) an rinawm tawhnate leh an hruaitute dinhmun sanga vote tlingtu zing ami an nihte tanchhanin, an party hotu, sawrkara thuneihna sang tak nei tate lakah lawmman an ngiat ta thin a. Chu chu an hotute tan pawh hnial ngam chi rual a lo ni tawh lo a. Mahse chutiang atan mipui sum sawhhek theihna chu ram dan chhungah a lo awm si lo a. Tichuan a tawpah dan pawnah, ram tithuanawp phain ram hmasawnna sum leh an thuneihnate chu an mi duhsakte vulh nan nasa taka hman sual a ni ta thin a. Heta thil chiang dang chu, an party mite hmakhaw tan ni awm takin mipui sum hi an hmang pelhe nasa thinin lang mahse, an sawrkar tawpah meuh chuan, an party mi tam ber, eng an tih sak ve loh vanga vui hi an tam thinin, an vui thawm pawh a ring leh em em si thin a. Khata tang khan ram tithuanawp khawpa mipui sum pelhe thin hi, party mipui hnen tak aiin, mi dangah a pelhe tam ber zawk thin tih hi a lang lawi a. Hetiang hi khawi party pawhin sawrkarna siam se, kan ramah kan ram hruaitute hmahruainain, loh theih loha ram dan bum, pal zut leh bawhchhiat a lo hluar zawm zel thinna chhan pawh a lo ni ta bawk thin a ni.
Hetianga kan ram hruaitu, dan anga ram hruai tura intiamte berin an party mipui vulh bingna tur hming chawia an thuneihna dan phal baka an hman sual thin hi, sawrkar hnathawk, NGO leh mi dangin an lo hmu ve reng a. An duhna-ah chuan dan palzut zawng pawhin an thuneihna an hmang mai thin tih an hriatin, mimal, khawtlang, party, NGO leh sawrkar hnathawkte pawhin anmahni duh dana thiltih tir tuma tlawn leh nawr kawngah an nu-thuri zuam tulh tulh a. Chu chuan an tan ram dan zawm lo zawnga chet a ngaihna kawng a rawn hawng zau zel bawk a. Chumi khura an tan tawh chinah chuan, ram tihmasawn leh tichangkang phaa an thuneihna leh ram hausakna an kuta awmte hmang thei an ni tawh thin lo a. An thuneihna hmanga an thiltih thinte pawh, an mi duhsak leh an mi hlauh mi tlem te-te tan chauh a nih nasat tawh thin avangin mipui tam zawk nin, chhang-kham leh huat an hlawh thuai a. Term leha tling tur chuan inlei tlin tuma beih fe maw, a hma aia nasa-a dan bawhchhiaa an thuneihna an hman a, ram tana pawi eng ang pawh an phal rai a ngai tawh thin. Chu chu he ram leh Zofate kawng engkima kan that chhuah theih lohna chhan leh hnufual ber kan nih rengna chhan bul chu a ni.
Heta tanga thil lang chiang chu, kan politician, ram hruaitu ni bawkte hian ram an hruai kawnga an tih hmasak ber atana pawimawh chu, ram ruhrel siam leh thil dang zawng aiin, ram mipuite ram dan zawm zawnga hruai leh ho khawm that hi a ni a. Ram ruhrel leh ram thil dang chu, ram mipui ber a tha zawnga kan hruai theih tawh chuan, quality tha leh kan mamawh zawnah zel an lo piang mai a, ram ti-hmasawn pha-a hman tangkai pawh an ni mai thin a ni. Chuvangin ram hmasawn tehna chu, ram ruhrel neih thatah ni loin, ram mipuite a tha zawng leh dan zawm zawnga an rilru hmin a, chu lama hmin theih hi a ni. Ram ruhrel leh thil dang chu heta tanga rawn intan tur chauh an ni zawk!