- Mahmuaka Chhakchhuak
Mizo chanchinah thil chhinchhiah tlak tak tak a awm a, chung chhinchhiah tlak zinga thenkhatte chu vawiin thleng pawha vawn an la ni hlawmin a thente chu humhalh pawh a ni hlawm bawk a. A awmna hmun hriat zawh tawh lohte pawh a awmin zawnchhuah ngaite pawh thenkhatte chu a ni a. Chutih laiin hmun hlu leh pawimawh taka ngaih ni si a hriat dan inanlohna avanga hmun hniha ngaih pawh kan nei nual bawkin chungte chu tun tumah hian han sawilan kan tum tak pawh a ni. Hriat dan phir ti pawhin sawi a ni tak nain hriat dan phir hi eng nge a awmna chhan tihte ngun taka ngaihtuah chuan thil ropui tak ni lem lote pawh hi alo awm thei dawnin a lang. Inhnial reng loa a dikna zawnchhuah tuma ngaihtuahna kan sen a ngai hlein a rinawm a, a tul chuan inhnial fiamna (debate) te pawh huaihawt ni thei bawk sela a hlawkthlak viau mai thei e.
Hetiang hian kan mizo chanchina thil pawimawh tak pahnih hmun leh hma chanchina finfiahna tak kan la neih lohte hi han sawi ila;
Vanapa Thlan awmna hmun: Hnahlan ramah nge Rabung ramah zawk?
Mizo pasaltha zinga tlar hma lam changa a hming lam rik hmasak ngei ngei tur Vanapa thlan awmna hmun heti taka kan chiang lo hi eng nge a chhan ni ang. A chanchin hi chuan mizo thinlung a hnehin kan theihnghilh thei ngai tawh pawhin a rinawm loh a, chutih rual chuan a pian kum leh a boral kum hi kan hre fiah thei lo a, a thlan awmna hmun pawh fiah taka pawmna ala awm lo ni awm tak a ni. Rabung rama zawlnghak rama phum a ni nge Tuithoh lui kam, Hnahlan rama phum a ni tih hi inhnialna rei tak lo awm tawh a niin vawiin thleng hian a ni zawk leh ni lo zawk fiah taka sawina ala awm lo ni awm tak a ni a. Art & Culture Department official lam atang pawhin a hmun ngeia finfiahna neih a ni tawhin kum 1992 daih tawhah khan Vanapa thlan Sub-Committee, Rabung Branch YMA-te nen hma an lo la tawh a.
Hnahlan lamah ngei pawh kum 2004-ah khan Art & Culture official-te hi kal lehin Tuithoh lui kama Vanapa thlan ni ngeia sawi chu an lai a. He an thlan laih hi mithi phumna thlan ni ngeia hriat a niin feet kua laia thuk a ni nghe nghe a sawi a ni. Ziaktute ziah dan chu tun hunah chuan sawi lang kher lem lo mah ila, Rabung lam leh Hnahlan lam hian an ram chhunga Vanapa thlan awm hi huai takin an tang ve ve a, Art & Culture Department lamte pawh hian a ni zawk leh ni lo zawk hi sawifiahna mumal tak an nei lo nge vawiin thlengin inhnialna ala awm ta reng a. Hetianga inhnialna awm reng hi a reh theihna tura hmalakna neih hi thil tul takah an ngai lo nge ni tih pawh keini hriat phak a ni chiah bawk si loh avangin tun hun hi kan thleng ta a, kan la inhnial reng rih dawn pawh a ni mahna le.
Ropuiliani phumna hmun: Ralvawng nge Denlung zawk?
Lalnu Ropuiliani thlan awmna hmun ngei pawh hi vawiin thlenga inhnialna la awm a niin lehkhabu meuhah pawh ziak a ni a, British sorkar (Kumpinu sorkar) laka tlawm duh loin a khua leh tuite tan a theihna zawng zawng hmangin a tang a, man a niin kum 1895 khan a tanna hmun Chitagong jail-ah a boral ta a ni. A huaisen avang hian chawimawi a niin Indian female freedom fighter zingah pawh telh a niin mizo tan chauh pawh niloin India khua leh tuite ngei pawh hian theihnghilh chi rual a ni lo a, a chhuanawm em em a ni.
Kumpinu sorkar chuan an awp chhunga khua leh tui zawng zawngte chu an hnena chhiah pe vek tura a tih laiin Denlung lalnu Ropuiliani (kum 1889-a a pasal Vandula boral avangin Denlungah hian a lal chhunzawm nghal a) chuan chhiah a pek ve duh loh avangin sipai 40 rual nen khawvar rualin Denlung khua chu hual a ni a, kum 1893 August 8-ah man a niin Lunglei lamah hruai a ni. Hetia man a nih takah pawh hian kea kal a duh loh avangin a zawnin an zawn char char tih a ni a, August 12-ah Lunglei guard room-ah dah luh a niin Lunglei atang hian Chittagong jail lamah hruai thlak leh a niin April 18, 1894-ah thlen thlakpui a niin January 3, 1895-ah a boral a.
Chutia a boral takah chuan a ruang chu a tanpui, a fapa Lalthuama chuan chhawm hawngin Tlabung thleng lawnga phurh a ni tih chu sawi dan pakhat a ni a. Hetia a boral hma, kum 1894 (January & February thlaah) hian Maj. John Shakespeare chuan Denlung khua chu Ralvawngah a pem tir vek nia tawh nia sawi a ni bawk a. Ralvawnga an awm tak vekah chuan an lalnu meuh phumna atan chuan khaw hlui aiin khaw thar zawk chu a rinawm si. Ralvawng lam lehkhaah chuan Feb. 22, 1895-ah Ralvawng khua thlenpui a ni a, hei hi a dik a nih chuan kuang ur a nih hmel lem lo. A nih leh kuangur ni lo sela hlo-a chulh (embalmed) nge ni ang? Tin, a pasal Vandula thlana phum a ni em tihte, Chittagong jail atang hian ruhroin nge an lak a ruangin tihte leh sipaite hian a fapa Lalthuama hi an man a, a nuin a zui zawk nge amah Ropuiliani hi an man a, a fapain a zui zawk tihte pawh hi chiang taka hriat a chakawm viau mai bawk. Tun hnua an laihchhuahah ngei pawh hian fiah chiah lo awmin Ralvawng hmuna an laichhuah hun hi May 19, 1997 a ni a, Denlung lama an laihchhuah hun pawh hi June 18, 1997 niin an thil laihchhuah pawh a in ang lo viau nia hriat a ni.
Thil dangte pawh sawi tur ala awm nain heti chin hi han duhtawk rih phawt ila. Thil hlui humhalhtu pawl tia kan hriat lar tak INTACH (Indian National Trust for Art and Culture Heritage) chuan fimkhur leh uluk takin kan hmun pawimawh tak takte hi an zirin an chik thin a, chutiangah chuan mipui lama inhnialna awm thinte pawh uluk taka ngaihtuah bawkin a dik thei ang ber tura ngaih chu an sawi thin a. Anni sawi hi hnialtu an awm lo viau thin a, sorkar lam pawhin an pawm tlangpui nia hriat a ni. Chumi tihfiahna atan Fiara Tui awmna hmun chungchanga an thuchhuah hi han tarlang tel ta ila.
To
President
Farkawn Village Council
Farkawn, Mizoram
Subj: FIARA TUI lanna Map
Thawhpui duhtak,
Hei Survey of India atanga kan hman Map (toposheet) FIARA TUI chuanna copy kan han thawn che a; heta tang hian thil awmdan a chian theih kan beisei. A map hi a tak (ground) a a awmna lai tifiah turin a geo-ordinate chu hetiang hi a ni e.
Latitude: 23 7o 29.86’’ North emaw 23 7o 32.97 North
Longitude: 93 17o 49.30’’ East emaw 93 17o 57.42 East
Hei hi Global Positioning System (GPS) Receiver kengin awlsam takin a hmuhchhuah theih a ni. Hetiang GPS Receiver hi Forest Department/ Revenue hotute hnenah leh Officer lian deuh hnenah pawh a awm ngei ang.
Tin, Science, Technology & Environment Cell, Planning Department, Government of Mizoram hnuaia State Remote Sensing Centre, Chaltlang hnenah zawh fiah theih reng a ni e.
Ram tana i thawhpui
(C. CHAWNGKUNGA)
Co- Convener
Date; 28, 4, 2008