- Zoliansanga Tlau
C. Durthanga hi March ni 15, 1944 khan khawruhlian khua atangin khawvel êng a rawn hmu ve tan a. Pawl – IX thleng lehkha a zir a; a theih ang tawka inzir zel mi niin kum 1966 khan MNF underground-ah lutin Vanapa Battalion a zawm a. Kum 1976-a East Pakistan-a an mamawh lam tura an kal chu an thleng tep tawh tihin Kumau Regiment hoin a thianpa nen an man ta a. Kum hnih vel bawr taninah a tang a. UT-a Mizoram hlan kai a nih khan chhuah zalen a ni ta a ni.
Hla hi 500 a?anga 600 bawr vêl a phuah niin ama’n a sawi ber thin. A hla phuah ho hi lengzem hlate, ram ngaihna hlate, hnam hlate, inpumkhatna hlate leh khawtlang awihna lam hlate a ni ber a. Heng zawng zawng zingah hian lengzem hla a phuah tam ber niin alang. Hla phuah lamah a kut leh rilrute la chawlh tir mai lovin, kum 70 ral a kai tawh hnu pawh hian Pathian hla ?ha tak tak a la phuah fo va. Hetianga hla a la phuah chho zel a nih chuan Mizote zinga hla phuah tam ber nihna a hauh pha em lo a nih paw’n hla phuah tam zinga chhiar tel a la ni ve ngei ang.
Tunah a nupui fanau te nen Thuampui veng, Zawlnuam khua (Mamit district)-ah an khawsa mêk a. Amah hi seventh-Day Adventist kohhran niin theih tawpa Pathian rawngbawl mi a ni a. Mamit Bial Danial Pawl Chhantu-ah pawh hun rei tak Chairman lo ni tawh a ni nghe nghe. Tin, Zawlnuam kohhran khâi dingtu pawimawh tak a ni a. Kumin 2023 pawh hian ‘Elder’ niin Pathian rawng a la bawl chhunzawm zel a ni.
A hla phuah tàm ber – lengzem hla, zai thiam a sak tira, cassette-a a siam pawhin “Talent min petu Pathian chu fakin awm sela; mahse, heng hlate avanga Krista hmel inhliahtir lo turin mi zawng zawng ka ngên duh che u a ni” tiin a sawi thin.
C. Durthanga hian kum 18 mi lek niin kum 1962 khân a hla hmasa ber ‘Khiangawiin Mual Min Liamsan Ta’ tih hla a phuah a. A hla thu han chhiar vang vang hian tleirawl kum 18 mi lek phuah atan chuan a û lam hret lo maw ka ti deuh. A thu nawn han tarlang ve hrim hrim ila:
“Dâwn vela hmana kan nunhlui zawngte,
Kîr zâi rêl hian a mawi si lo;
Zantiang chhawrhthlapui a lo eng a,
Thinlai dam ni reng a awm dâwn si lo”
Hetianga kum tlem tê a nih laia hla a phuah thei mai hian hla lamah a inhman hma zia a tarlang chiang a. Mizo hla phuahtu ropui tak takte pawh kha kum naupang tê an nih laia hla lo phuah tawh an awm fur a. Dr. RL Thanmawia’n a lehkhabu ‘Chuailo Bu 4-na’ – ah chuan ‘Pâr hmahote’ tih thupui hmangin Mizo hla phuahtute zinga kum naupang tê an nih laia hla phuahtute a tarlang a: Sikuti pawh kha naupang a nih lai, buh lem an ?hap laiin hla a phuah ?an a ni awm e. Father of Mizo love song tia an koh Lalzova Chhangte pawh khan kum 16 mi a nihin hla a phuah ?an bawk a. Chutiangin, Lalsangzuali Sailo-in kum 9 lek a nihin hla a phuah a, mahse a phuah deuh tak tak chu kum 18 a nih a?angin a ni. P. S Chawngthu, Lal?anpuia leh Vankhama te pawh khan kum 18 an nih a?angin hla an phuah ?an bawk.
C. Durthanga hla phuah hmasak ber thupui a?ang khian nulat tlangval inhmangaihna lam hian a thinlungah bu a khuar hma ve hle a nih hmel. He love song zun hian la phuar chhunzawm zelin nupui a neih tawh hnu kum 1996/7 vêl pawh khan ‘love song’ a phuah mawlh mawlh a ni ber a, a hla phuah ho pawh Lalrindiki Khiangte-in a lar pui viau nghe nghe kha. Kum 1996/7 vela a hla phuah lar zualte han tarlang ila:
1) Beiseinain (Zai thiam Elizabeth Zodinpuii sak)
2) I ?angah ( Daduhi sak)
3) Chhun ni a rei mang e (Daduhi sak)
4) Hring dup ka tlo ka tlo kan ti (Lalsangzuali Sailo leh Tommy L. Pachuau-te’n an sak)
5) I zun chhawl ang min ban (Daduhi sak)
6) I ?ang bei leh nan (Daduhi sak)
7) A rem mai lo’m ni (Daduhi sak)
8) Mahse sawi leh sawi hnu (Daduhi sak)
9) Ka hlan ngam lo che (Daduhi sak)
10) Kum sâng atan (Sailothangi Sailo, H. Lal?hakima, Mamit Varte, etc, te sak)
Kum 1996-a a phuah:
11) Hmangaihna hi hmangaihna vekin (tih hla Lalngengpuii Tochhawng sak)
A hla phuah ziahna bu (kutziak bu)-ah a hla phuah kum a ziak tlangpui thin a; mahse, a kum tarlan loh pawh a awm nual tho. A kum a tarlan loh zingah chuan, ‘Hriat loh di’ C. Sanga sak te, Ka tling ve mai lo maw ‘ tih hla Daduhi sak te leh hla dang (tarlang kim sên loh) ho hi kum 1996/97 vela a phuah tho a nih hmel.
C. Durthanga hla sawi chuan zai thiam Lalrindiki Khiangte (Daduhi) rilruah a lo lang tel nghal thin a. Chutiangin, Lalrindiki Khiangte (Daduhi) sawi chuan C. Durthanga a lo lang tel nghal bawk thin. A chhan chu zai thiam Daduhi hla sak lar ho zawng zawng deuh thâw hi C. Durthanga hla phuah a nih vang a ni ang. Hetiang a nih avang hian C. Durthanga tan chuan Lalrindiki Khiangte hi a pawimawh takzet a ni tih loh rual a ni lo. Chutiangin, Lalrindiki Khiangte tan pawh C. Durthanga pawimawhna sawi hmaih chi a ni lo vang.
C. Durthanga hi hla sak chi (song) phuah thiam a ni a, hla thu har a hmang ngai meuh lo va, a nawlpuiin kan hriat thiam theih turin hla a phuah ber ?hin. Hetianga hla thu awl, mitin hriat thiam theih tura hla phuah hi a tum a ni reng reng a. ?henkhat hla phuah thiamte hi chu a thu leh a thluk a kalkhat deuh tlangpui ?hin a. Hetiang zawnga chhut chuan C. Durthanga lengzem hla thu ho hi a kalkhat deuhvin ka hria. Mahse a hla phuah zawng zawng erawh a ni si lo. A thluk erawh hetianga hla phuah tam si, a kalkhat lo lutuk hi mak ka ti hial zawk a. Hla phuahtu ?henkhat dang nena danglamna siamtu, amah ka ngaihsan a ka dahsan nachhan pawh hei hi a ni. A hla thluk ho hi ama îrâwm chhuak a ni vek bîk lo va, Sap hla a?anga a lâk pawh a awm ve tho, amah C. Durthanga paw’n a zep hran lo.
A danglamna dang leh chu ‘chham chi’ hla thu a phuah tel ?hin hi a ni ang. ‘I rau thla tal rawn tir rawh’ tih hla kum 1972-a a phuah, C. Lalrinmawia leh OPA, Tribal Power te’n an sak, châng khatna sak hmaa chham tur hetiang hian a dah a:
“Huiva len thiam ka tir ang che,
Va kal ta la, ka di lenna famkhawpui rûnah;
A ngaia ka ?ahkhua sêi tur hi,
Hrilhin va hlan ang che” tiin.
‘Beiseinain’ tih hla kum 1997-a a phuah, zâi thiam Elizabeth Zodinpuii’n a sakah pawh khan chham chi a dah tel kha.
Kum 2019 kumtir khân ka ?hianpa Sabbath Lalduhzuala nena kan kawm ?umin a hla phuah zinga a duh ber kan zawt a. Rambuai lai kum 1967-a tán ina a phuah ‘Jail rûn thim’ tih hla (Lalchawimawii sak kha ) a duh ber thu min hrilh a. A thunawn leh a chang tawp ber, chang thumna hi han chhiar la, jail rûn thim chhunga a thil tawn leh a rilru put hmang chu a hriat thiam theih ruak awm e:
“Engtikah her chhuak ang maw hlimni tur,
Hei hi chantawk khuanu ruat em lo ni;
Ka zûam lo kumtluanga jail rûn thim nghah reng chu,
Sual leh thim lal nunrâwngte an lêng si.
Lalpa i malsawmna ka tawnah vur la,
Hlimte’n lenrual zawngte nen intâwng lehin;
Kan zawlkhawpui tualah nau anga nui lehin,
Tichuan, ?ah leh rûmna hi a bo vang”
Kei C. Durthanga hla phuah ho zingah hian duh ka nei nual hlawm a. Kum 1969-a a phuah ‘Damlai thlan thim’ tih hla hi ka duh khawp mai. Tun hnu hian ama phuah a ni tih ka hre chauh lehnghal! Phuah sak tura an ngên avangin he hla hi, mi thil tawn, ama tawn anga inchana a phuah a ni a. A thunawn a?ang hian he hla thupui chu a hriat thiam theih ruak âwm e:
“Hei ang renga ka thinlai khamtu,
Piang leh thei hianin ka ring ne maw;
Sawi tam tlâng rêl ka lo hlawhsa kha,
Zawng leh nang e damlai thlan thim pelh hun chuan”
He hla thluk leh thu inrem em em hi, mawi takin OPA, Tribal Power khan a sa a. Electric guitar hmanga intro. mawi em em te nen khan a va inchawih tehlul em! Ngun taka ngaihthlaka ngaihtuah chuan mittui a ko hnai thei khawp asin. Ama tawn ngei hla hmanga a inbunruahna ‘I rau thla tal rawn tir rawh’ tih phei hi chuan rilru a khawih khawp mai. He hla ka ngaihthlak chang chuan mitthi kaitho thei nih ka chak hial ?hin. A chhan chu C. Durthanga tan Nl. Lalsawmi kha ka kaihthawh sak chak a ni! Mahse, tunah amah C. Durthanga hian pawmlai a nei tawh a, chu mai bakah upa a ni tawh si a, Lalsawmi kaihthawh pawh a chi ber tawh awm lo ve.
A hla phuah zinga ka ngainat dang leh chu inunauna hla ‘Chhul khat kual’ tih hla hi a ni. He hla hi chu Mizo kan nih chhung chuan kan hla sak fo tur leh hla dam rei tak tur a ni ngei ang. Pawl sawm Mizo zirlaibuah pawh a tel ve nghe nghe. He hla ka ngaihthlak chang hian Capt. LZ. Sailo hla ‘insuihkhawm leh zai i rêl ang u’ tih hla kha ka hre chhuak chawpchilh nghal ?hin. Ni e, ram hmangaihna thinlung pu ve tawh îk tan chuan zofate inunauna leh insuihkhawmna hla hian thinlung a luahin rilru a khawih lo thei lo va. Lalsangzuali Sailo paw’n hetiang hian a lo phuah a:
“Dâwn chiang ila, lêng zawng hian,
Kan hnam leh kan ram timawitu;
LUSEI, HMAR, PAITE, KUKI, MARA leh LAI,
Chhûl khat kual – chun khat hrin kan lo ni e.
Lungrual tea lêng zain,
I ?angrual ang unau za kan ni;
Hnam leh chi bing inchem hâr mai lovin âw,
Remna hmangaihna pâr chhuang rawh se” tiin.
Burma lama kan unau Lalmuanawma Matthipi pawhin tuna kan inlungruala kan insuih khawm chuan nakinah ‘khuavel kan chhing ngei ang’ tiin a lo sawi kha:
“Unau kan indoin tunge ding chhuak thei ang,
Suihlung rual te’n insuih khawm ila,
Chutin khuavel kan chhing ngei ang”
Zai thiam Lalrindiki Khiangte paw’n zai mai duh tawkin lovin, a thinlunga a vei em em inpumkhatna hla chu hetiang hian hla hmangin a puang chhuak bawk a:
“Ka dâwn ?hin kan zoram hi,
Engah nge hnam khat unaute doral kan chan tak hi,
Hmelma duhthusamin kan hnam leh kan ram a phel ang maw?
Kei zawng thinlai a nâ, ka phal thei lo.
Aw zofa, i thanharh hun chuan,
Kan ram kan hnam min phel darhtu,
Chi intih bingna hi sirah hnawlin,
Zofa hnahthlak zawngte lungrualin,
Hmatiang sawn zai relin kan lêng tawh ang”.
Khi hla phuahtu khian a phuah laiin mittui far chungin thinlung nâ leh ngûi takin a ziak ang tih ka ring ngawt a – dik maw dik lo maw. A hla thu ngun taka han chhiar bakah a hla thu leh a thluk ngun taka han ngaihthlak vang vang hian thinlung a khawih a, zofate inpumkhatna tichhetu a huatawm ngawih ngawih thin. A chunga kan tarlan Lalsangzuali Sailo hla khi Lalrindiki Khiangte-in Lalsangzuali Sailo phuah tura a ngen tlat avanga Lalsangzuali Sailo-in a phuah a ni tih i hria em. C Durthanga hla ‘Chul khat kual’ tih pawh hi Lalrindiki Khiangte-in C. Durthanga phuah tura a ngen avanga he hla hi lo piang a ni bawk. Lalrindiki Khiangte hi a zai thiam mai bakah zofate inunauna leh insuihkhawm lehna thinlung taka veitu a nih zia a lang a, ka ngaihsanna a thuah hnih thuah tum mang e!
C. Durthanga chuan ‘Chhul Khat Khual’ tih hla thunawnah hetiang hian a phuah a:
“Zofa chhak, thlang, chhim, hmara chêng zawng hi,
Thlahtu thuhmun chhul khat kual vek kan ni;
Lai leh Paihte, Mara, Thado, Hmar te,
Fa û ber paw’n in hrang chang mai lo se”
“Fa û ber paw’n in hrang chang mai lo se” a tih hi tu tak ni ang maw. A phuahtu lah chuan a sawi duh der si lo va, sawi lo mah se a pawi lo zawk – he hla tihlutu a nih zawk a rinawm. Rokunga ‘chhawrhpial run’ pawh kha duh aiin kan hre fiah mah mah a, a phuahtu khan sawi fiah lo se a ?hat dâwn tehlul nen.
‘Mizo val ngei’ tih hla pawh hi hla dam rei tak tur a ni ang. He hla hian thiltihtheihna a nei a ni ang, Mizo zai thiam pakhat, hnam dang pasala nei chuan he hla avang hian a rilru thlakin hnam dang pasala a neih chu a ?hen phah tih thu he hla phuahtu hian min hrilh a ni. Thu leh hla hian thil a lo va tithei tehlul em!
A hla phuah zinga ka ngainat dang leh chu ‘Khuangchawi thla’ tih hla hi a ni awm e. October thla, Khuangchawi thla a lo inher chhuak leh thin ang a; Mizote thinlungah a riak reng tawh ang. Mizo nih tinuamtu leh tiropuitu hla ropui takah ka chhâl ve hmiah e. A kut ziak buah a phuah kum a tarlang lo va; a thu erawh ka’n tang ve hrim hrim ang e:
Lêng zawngte hlimna ber Khuangchawi thla hi,
Pi leh pu vanglai paw’n sawi nuam an ti,
Chung turni khua tlaiin thlang khawla’n a liam,
Chhawrthlapui eng mawia’n khûang a rawn chawi e.
Chutin zaleng zawngte a êng mâwi lawmin,
Mahni chhailai di rûn hlimte’n an kai a,
Chhawrhthla arkai pâr tlan hlimte’n zâi an vawr,
Lêngi hlim nui ri nen lêng dang an ngai lo.
Thangvan sâng lah mawi chuang thlîr ninawm loh,
Sîrva lêng rual zawng paw’n a sir an bêl a,
Vanrâng chhûm lah sira’n an her lîam zel a,
Thlir ninawm loh thlangvan khua in mawi ngei e.
Mahse, khuanu lêng ruat dan rual si loh,
Thlang khuan dimin kawlrawn an liam zo ta,
Ngaiin au mah ila kîr zai an rêl lo,
Thangvan mawina zawng pawh puan ang a chul zo ta.
C. Durthanga hla phuah zawng zawng kan tarlang vek seng lo va, a ziaktu ngainat zual chauh helaiah hian tarlang a ni rih. Pathian hla a phuah pawh kan sawi tel hman lo a ni ber e.