- L. Sailo
Democracy rama roreltu chu mipui kan ni! Democracy chu mipuite rorelna ram tia hriat a ni hrim hrim a, a chiang reng mai. A nih mipuite’n ro ka rel em ni? Ro kan rel ngai pawh kan va hre si lo ve? Thenkhat chuan ‘Mipuite’n inthlanah kan aiawha ram rorel tur kan thlang a, kan mi thlante rorel chu, mipui rorel a ni mai alawm’ an ti awlsam mai a. Chutiang nise ‘mipui rorel’ ni loin, ‘aiawhtute rorel’ a ni dawn si a. Tin, mipuite’n kan aiawh tur vote thlakin kan thlang a ni mai a, ‘vote thlak’ chu ‘ram rorel’ han tih tur chu a ni mawlh si lo! Kan aiawha kan thlan an nih avangin kan mi thlan tlinte kha a hnu kum 5 chhung atan an duh anga rorel a, ram chhunga vawk lal len turin kan chhuah ta, tihna lah a ni bawk si lo. Chumi karah engtiangin nge maw mipuite hi roreltu tia hriat kan lo nih theih le?
Mipuite hi Democracy rama roreltu kan lo nih dan hi hriat chian a tul khawp mai. Lal lalna ramah chuan lal kha ram roreltu, engkima engkim a ni mai, tih anga mipuite rorelna hi sawifiah awlsam leh mawl a ni ngawt hauh lo. Mahse Democracy rama awm kan nih vangin mipuite ram roreltu kan lo nih dan hi, hriat awlsam ni lo mahse, kan hriat chian a tul a, chuti lo chu kan ram nihphung leh kal dan tak hre loin, kan ar khawthim dai mai mai thei a. Kan hriat chian loh aleiah he ram atanga kan beisei theih leh beisei tur ang ang pawh beisei nachang hre loin, beisei loh tur turte kan lo beisei thei a. Beisei tur beisei nachang hriat lohte, beisei loh tur beisei tlatte hi ril takah ramin a kal sual phah thin a ni. Chuvangin kan ram ro inrel dan, a bikin democracy ram chu mipui rorel a lo nih dan hi, a tlangpui chauhin, mi thiam zawk leh a hre zawkte cho chhuah nan tal sawifiah ka’n tum teh ang:
Sawifiah tur chuan a bul deuh atanga tan a ngai a. India hi a independent tirh khan, a ram chhung bung hrang hrang atanga mipui aiawh kalkhawm (Constituent Assembly) chuan, hun lokal zela India ram nihphung, a zia rang leh a ro inrel zel dan turte chu Drafting Committee kal tlangin an buatsaih a. Chu an buatsaih chu ngun taka an zir ho hnu-ah, chu India mipui zawng zawng aiawh kalkhawmna Constituent Assembly chuan, India Constitution atan a pawm ta a. He India Constitution (danpui tia kan hriat tak) hi, India mipui zawng zawng aiawhtute pawm a nih avang hian, a chhunga thu inziakte pawh chu, India ram mipui zawng zawngte’n kan ram nihphung, zia rang, kalphung leh a ro inrel dan tur atana kan duh dan leh, kan ram in-rorelna atan mipuite aw pawh a lo ni ta a. Chuti chuan, ‘kan ram hi he danpui (Constitution) anga kal tur a ni’ kan tih hian ‘kan ram hi mipui rorelna anga kal tur a ni’ kan tihna pawh a lo ni ta bawk a. Keini Mizoram pawhin, India independent lai vela kan ram hruaitu hmasate’n India zawm an thlan khan, he India mipui duhdan, Constitution-a inziak ang anga awm ve hi kan thlang tihna pawh a ni nghal a ni.
Amaherawh chu, Constitution-ah hian, ram kalphung tur leh a ro inrel dan tur zawng zawng a kip akawia ziah kim nghal vek sen a ni lo a, a tlangpui leh a ruhrel lian pawimawh chin erawh ziah vek a ni a. A taka ram rorelna leh nitin ram inkaihhruaina-a hman tur chu, he danpui (Constitution) hnuaiah hian, a sawi chipchiarna, Acts, Rules, Codes, Regulations .. etc chu mipui aiawha thlante’n an siam leh a. Parliament-a MP-te hi India ram pum mipui aiawh kalkhawm an nih avangin, ram puma hman tur leh Central Sawrkar-a hman tur dan, Acts, Rules, Codes ,,, etc-te chu an siam thei a, an tidanglam thei bawk a. Tin, hei bakah Parliament hian, Constitution ngei pawh hi Article 368 na-in a phal angin a tidanglam thei a. Mahse chutiang titur chuan, Parliament in hnihah, MP awm zat hmun thuma thena hmun hnih (2/3rd)-te’n an pass a ngai a. Constitution bung leh chang thenkhat phei chu, tidanglam turin Parliament in hnihah chutianga an pass mai bakah, States zawng zawng zinga a zahve talin an Legislative Assembly theuhah resolution siamin an pass ve a ngai bawk a ni. Constitution meuh tidanglam hi chu, Parliament-a MP-te tan thiltih theih ni bawk mahse, a chunga tarlan ang khian a awlai lo hle a ni. Tin, he’ng Acts, Rules, codes … etc-te hi States-a hman tur chin erawh chu, State tina Legislative Assembly-a MLA theuhte’n, anmahni state bik theuh tan an siam leh thei bawk a, an tidanglam bawk a. Mahse he’ng Acts, Rules, Codes … etc-te siam / tihdanglam laia hriat tur pawimawh chu, Constitution hnuaia Acts, Rules, Codes … etc siam / tihdanglamte reng reng hian, Constitution thu leh hla, a tum leh a tinzawnte nen, a khawi lai-ah mah kalh loin, a thlawp zawng leh mil zawng veka siam a ngai tawh a, a khawi lai mahin Constitution an khuangrualpui lo thiang tawh lo, tih hi a ni.
Hetianga Acts, Rules, Codes … etc-te hi Constitution mil leh thlawptu an nih vek avang hian, he ram kalphung atana mipui duh dan leh mipui rorelna aw chu, Constitution chauh hi ni loin, a hnuaia Acts, Rules, Codes … etc-te nen vek hian an ni ta a. Constitution leh a hnuaia Acts, Rules, Codes … etc-te hi ‘ram dan’ (Laws) tia hriat an ni ta a. Tichuan, a tira mipuite lo duan lawk angin, heng mipui rorelna aw (Laws)-te hmang hian, mipui aiawha kan mi thlante hian, he ram rorelna leh a kaihhruaina kenkawh chu an tih ngei tur, an hna ber leh an thabat a ni ta a ni.
Tichuan, heta tanga thil nihphung lo lang ta chu:
- Democracy ram roreltu chu mipuite kan ni a. Kan ram rorelna thu chu, Constitution leh a hnuaia Acts, Rules, Codes … etc-te hi an ni. Chu’ng ram dan (laws)-te chu, ram puma zawm tura atir atanga mipuite’n kan thu dah, kan mi thlante kaltlanga kan siam changtlun chhoh zel chu an ni.
- He’ng Constitution leh a hnuaia Acts, Rules, Codes … etc-te hi, mipuite duh dan leh an ‘ram rorelna aw’ an ni, kan tih hian, nang leh keia duh dan mai emaw, Mizo mipuite duh dan bik emaw mai ni loin, India ram pum mipui zawng zawngte duh dan lak khawm leh an rorelna aw, an aiawha mi thlan kalkhawmte atanga lo piang a ni. India mipui aiawh kalkhawmte duh dan atanga lo piang a nih avang hian, mipui duh dan leh mipui rorelna aw a ni lo thei lo.
- Kan mi thlante hi kan aiawhtu tura kan mi thlante ni mahse, ram roreltu tak chu an ni chuang lo a. Ram roreltu aiawha ram roreltu rorel leh duh dan (laws) kengkawhtu leh zawmtu erawh an ni. Lalin ram ro a rel a, a rorel chu a khawnbawlte’n zawmin, a takin an kengkawh thin ang deuh hian! Ram roreltu chu mipui ni loin, kan mi thlante chu ni zawkse, an rorel chu mipuite rorelna aw (laws) ang kher loin, an duh duh danin ram ro an rel thei ang a, an dinhmun an luah tirh pawhin, vantlang hriatah ‘tu lakah leh khawiah pawh, hlauh nei lo leh duhsak bik nei loin ram dan (laws) angin ram tan ka thawk ang’ tihte kha an tiam a ngai lo ang. Mahse ram dan anga thawk tura an intiamna atang hian, anmahni kha ram roreltu ni loin, mipui rorelna aw ‘ram dan’ (laws) hnuaia ram rorelna leh ram kaihhruaina kengkawhtu tur an nih zawk zia hi a chiang a ni.
- India rama kan danpui, Constitution leh a hnuaia Acts, Rules, Codes … etc-te lo intan dan leh heng laws-te pawh, mipuite ram rorelna aw an nih zia atang hian, heng ram dante hi democracy ram lungphum pawimawh ber pakhat, kan MP, MLA leh Minister-te hian an zawm a, ram (sawrkar pawh tel vekin) rorel nan leh a kaihhruai nan an hman a, an kenkawh ngei tur a ni tih a chiang a. An kenkawh hian kan ram chu mipui rorelna hnuaiah, mipui rorel angin a kal tihna a ni a, mipui rorelna hnuaia sawrkar pawh mipui sawrkar a ni nghal a. An kenkawh loh a, an zawm loh apiang hian erawh democracy lungphum ti-nghingin, mipui rorelna leh duh dan an paih thla a, anmahni leh an party duh dan leh an party rorelna chu an kengkawh zawk tihna a ni. Chutiang kalphunga neih ram hnuaia Sawrkar pawh chu mipui sawrkar a ni thei lo ang. Chuvangin, kan mi thlan Ministers, MP leh MLA-te hian, mipui aiawha ram rorelna leh ram an kaihhruaina-ah, heng mipui duh dan leh an rorelna aw (laws)-te hi an kenkawha an zawm hi, englai pawha an tih ngei tur leh an thabat a ni. Anmahni leh an party duh danin ram kaihhruaina leh ram rorelna hi an kalpui mai tur a ni lo.
Heta tang hian kan mi thlante hi ram roreltu an ni lo a, mipui rorel kengkawh a, chumi hmanga ram kai-hruaitu tur erawh an ni tih leh, ram roreltu dik tak chu mipuite kan ni, tih hi a chiang a ni. Kan ram rorelna thute chu, kan ram danpui Constitution leh a hnuaia Acts, Rules, Codes … etc (laws)-te hi an ni a. Chuvangin Democracy ram chu, mipui rorelna ram tia hriat a ni ang bawkin, dan (laws) rorelna ram, tia hriat pawh a ni bawk thin reng a ni.