- Zoliansanga Tlau
A rilru ka sawi tur KL Liana (1953 – 2020) nen hian vawikhatmah kan la inhmu lo va, biak pawh kan la inbe ngai lo. Mahse, a thu leh hla erawh ka chhiar fo va, Vanglaini chanchinbua a thu ziah ho pawh ka la dah tha nual.
February thla ni 6, 2018 khân (Zosap Photographers’ Society Facebook-ah) a in sak thar thlalak a tarlang a – mi thenkhatte anga an eirukna hmanga in sâ a nih loh zia hetiang hian a ziak lang nghe nghe “thenkhat chuan kum rei lo teah lian pui an sa thei a, kum 34 ka thawh chhûng a ka GPF khawl ve chu lâ-in ka sa khir ve ut a nih hi, ka lawm ve lutuk asin. Min lawmpui ve ka ringa ka post a nih hi” tiin. Hetiang mi hi kei ka ngaihsan zawng tak a ni. Zoram pawh hian hetiang mî hi ngaisang se, tun ai hian kan ramin hma a sawn phah deuh ka ring tlat.
Mi thenkhatte’n Zalen chanchinbua zawhna an zawh, a chhân loh chuan induh an ti ang tih a hlauh si; mahse, induh thei ni-a a inhriat bawk si loh thu hetiang hian a ziak bawk a, “Zalen chanchinbu ngeiah hian zawhna min rawn zawt an awm ve teh khiah mai a, han ngawihsan reng dâwn ila induh min tih ka hlau si, kei sam sei, chalfilh ve tawh, ha kuh hi, Darthlalang hmaa ka han dina ka inen hian e, han induhna chhan tur erawh a vang khawp mai. Dawnfawh dih erawh ha kuh ta na na na chu, a leh rem phîan mahnâ, tih lek mai a ni e”. A chanchin kan sawi lai mêk hi rilru zau tak leh fiamthu duh tak a ni ang tih ka ring tlat a ni. Mahni pawh insawisa ngam kawpa mi lian a ni tlat si a!
“Things are not as they appear to be” tih ang khan, Isua Krista pawh kha Josefa leh Mari te fa piah lamah Pathian fapa a ni daih a. Arsi te khi te em emin kan awmna khawvel atang hian hmu mah ila, a nihna takah chuan an lian em em a, a then phei khi chu kan khawvel chu sawi loh ni (sun) aia lian tak tak pawh an awm nawk a ni. KL Liana pawh a hmel enin tlawm ve hle mah se, a rilru leh ngaihtuahna erawh a pawn lam lan dang aia ropui daih a ni.
Mite’n fing min ti se emaw min ngaisang se emaw tihna rilru hi a pu ngai lo a ni ang ka ti thin, a chhanchu a thu ziaka sap tawng thenkhat a ziah tel chang te hian “an ti em ni kha /an ti emaw ni” tiin hre lo âwm takin a ziak thin. BA leh LL.B zir zo tawh tan chuan thil eng eng emaw hre ve tur chu a nia. Mi inngaitlawm a nihzia a thuziak atangin a hriat theih thin.
A thu ziah han chhiar hian a tawngkam hman hrim hrim te hi chhiar a hahdamin dawnsawn a nuam thluam tlat thin a, a chhiartute tana ngaihkawi tur thil a awm ngai lo tluk a ni. A thu ziah lai reng reng hian rilru engthawk takin, nui sáng chungin a ziak a ni ang ka ti thin. Tin, amah ka ngainatna em em chu (a thu ziak atanga ka ngainatna chu) a thu ziakah hian mi va chaldelhna leh hnuaichhiahna, hmuhsitna leh hmuh hniamna , mahni inchawimawina leh chapona rawngkai hmuh tur a vâng thin khawp mai, hetiang thu hi a awm ngai lo zawk hialin ka hria.
“Sigmund Freud-a chuan literature chu mahni inthupna leh mahni hmel lang hauh lova hmaithinghawng invuahna (disguise) mai a ni e, mi tam tak chuan anmahni nihna ang lo tawpin thu an ziak thin a; an rilru leh ngaihtuahna ang lo taka an ziah chang a awm fo bawk a; chuvangin literature chu mahni nihna ang lo puia ader maia inlantirna (disguise) a ni” (Dr. KC Vannghaka, Literature Zunzam p. 197) tiin lo sawi mah se, a ziaktu rilru chu a thu ziakah a tel lo thei lo tih hi ka ngaihdan a ni ve tlat. Chuvang chuan KL Liana thu ziahah, a ziaktu KL Liana rilru a hriat theih tih hi ka thu vuakthlak a ni e.
Thu inchuh a awm a, inhnial loh theih loh dinhmuna din chang a awm hian rilru a hriat thei fû mai a. Hetiang hunah tak hian rilru puitling leh puitling lo hriat a awlsam duh hle. KL Liana hian a thu ziakah ‘hla leh a phuahtute’ bakah an hla phuah dan chungchang a ziak tel thin a. Mahse, mi thenkhatte’n KL Liana thu vuakthlak loh zawngin Vanglaini chanchinbuah amah KL Liana thuziah chhangin an ziak ve fo.
May 19, 2015 khân KL Liana’n Vanglaini chanchinbuah ‘Buiana Tlâng Chhip’ tih a ziak a. Chutah chuan CZ Huala hla phuah dan a sawi a, chu chu Laltanpuia Varte-in a dik zawk ni-a a hriat Vanglaini chanchinbuah vek May thla ni 25, 2015 chhuakah khan a chhuah a. A hnu deuhah KL Liana’n a thu ziakah hetiang hian Laltanpuia Varte chungchang a sawi:
“Pathianin Davida, ka thinlung ang pu mi, a tih ang deuhin hla lama tui ve mi, ka lunglenpui ni ngei tur Pu Laltanpuia Varte ka tawng ta, ka lawm hle mai. Pu CZ. Huala hla, ‘Tunah buaina tlâng chhipa dingin’ tih ka ziak, a phuah chhan nena ka tarlan, a dik chiah loh thu leh a dik zawk nia a hriat, chipchiar leh ngaihnawm takin a rawn ziak a, Vanglaini ni 26 – 5 – 2015-ah khan kan chhiar hlawm awm e, ka lawm em em a ni. Hetiang lam hi ka tuina zawng a nih avangin leh a tui mite mi dangte pawhin ngaihnawm in ti ngei chuan ka ring” tiin.
Hetiang a nih chuan KL Liana hriat sual palh hrilhtu nih pawh a inthlahrun awm loh hmel hle mai. Laltanpuia Varte tân tak hian a nia dawnsawn nuam dâwn chu ni.
Ka ngaihsan leh dahsan KL Liana hian zofate tan thu tha tak tak ziak zel se, zofate hian hmasawn nan hmang zel bawk ila tih hi ka duhthusam leh ka duhsakna a ni nachungin July ni 6, kum 2020 khan kum 67 mi niin Kum 2000 atanga amah beitu cancer avangin tlai dar 3 :00 khan a boral a; Zoramin miropui leh mi dik, dikna ngainatu leh dikna duha tan tlat thintu kan chan ta mai kha a pawiin a uiawm takzet a ni!
KL Liana sawiselna tur i nei lo em ni ti-a min zawh chuan, nei lo tiin ka chhang ang che. Mahse, min zawh min zawh chuan, nei ve tho e tiin ka chhang ang che. A chhanchu, a thu ziakah ‘punctuation’ a hmang tha peih lo – ‘coma’ leh ‘full stop’ a hmang rim hle a, a dang a hmang ngai meuh lo. Tin, hla thu leh tawng tluang pangai a ziah pawlh nuai zel. Hê’ng te hi ka sawisel deuhna te chu a ni e. Mi ril ngaihawm Mafaa Hauhnar pawh khan “Lunglenna chawm bawk a, hawp bawk a, pal baw bawk, ka columnist-pui KL Liana te’na hlarua leh thu tluang pawh ziak hrang hranpa lova, chîchawm nuai maia, ” Ka thla ” ti a a chhal ngat, a chham nin theih loh thla êng leh, a zunzam leh, a kaihhnawih lunglenna lo ziah ve ngawt chu a inthlahrunawm rum rum mai dâwn ka ti” ( Ka di Chhawrthlapui, Vanglaini thu leh hla huang June 3, 2016) ti-a a ziah nghe nghe kha!