KEIMAHNI THEUH I IN ENFIAH ANG U

  • Zoliansanga Tlau

“Tu nge dik lo tia zawng buai mai mai lovin, keimahni theuh inenfiah zawk ila” – Zirsangzela Hnamte

Kenny Rogers hla sak ‘If you want to find love’ tih hlaah khan “If you wanna find heaven go reading in the bible” tih kan hmu a. Van ram kalna kawng hre turin Bible chhiar pawimawh zia kan hmu a. Kristian-te chuan Bible chhiar leh tawngtai bakah inkhawm kan ngai pawimawh thin. Bishop Fulton Sheen-a’n Philadelphia-a an town Hall panna kawng a hriat loh avanga, naupang thenkhatte Town Hall panna kawng a zawh a. Anni’n Hall awmna kawng an khawhhmuh zawha eng ti tur nge a nih tih an zawhna chhanga, Fulton Sheen-a’n thusawi tur a nih thu leh ‘Van ram leh a kalkawng’ tih thupui hmanga thusawi tur a ni thu bakah a thusawi ngaithla tura naupangte a sawm chu, ‘Ka pu, i fiamthu mai chu a ni lo vang maw? Saw lai Town hall kalna kawng pawh hre hawt si lo vin engtin tehlul nge van ram kalkawng daih daih i hriat ang ni’ (Hlimni leh Nuihlai ni, 2011, p.130) tih thute hi ngaihtuah zui vang vang tham fiamthu a ni. Van rama luh tum, Bible chhiara tawngtai thin, inkhawm taima em em kristian-te nun leh Bible-a Isua nungchang kan hmuh hi a lo inperhsan viau thei ang em. Thanpuii-pa pawhin “Kristian ka ni ti si a, Krista mizia reng reng zir duh lo mi, Pathian thu hriltu inti si a, sual lawm mi, rilru taka sakhaw hmang lo va, vantlang ngaiha mawi tur chauhva sakhaw ngaihsak mi, a tawi zawngin ‘Rilru fai si lova puan chang tivar’ te kan ni” tia ‘Kan Mizia’ tih thupui hmanga a thuziah chhiar tawhtute kan nih hlawm ka ring.

Kan inenfah nan darthlalang, kan nihna dik tak tarlang thei kan mamawh fo va. Zirsangzela Hnamte paw’n,

“Run tin mawitu, awihlai dar mawi,
I tel lo chuan hringfa leng rel,
A kim thei lo, kumtluang chena danglam ngai lo,
Thu dik tantu huaisenna thuam famkim sinin,
Roreltu dik i lo ni e” a lo tih angin darthlang chi hrang hrang a awm thei ang a. Hla pawh hi mihring nun darthlalang a nih thei ang. Vincy Chhangte chuan “Gospel hmaikhawr vuah avanga mite fak hlawh ho” tiin kristiante chu min hmu a.

K. Hminga paw’n,

“Ram leh kohhran a hruaitu mi rawnkai te,
Zahawmna dawhsan a ding a felna hmaikawr vuah a;
Biakbuk thianghlimah leh pisa ropui a a fawng vuantu chan chang,
Thiltitheitu nih vang a dik lohna thup chingte,
Rawngbawlna sang chelh vang a dik ber a inngai,
Thihna hmaah angkhat a kun za theuh tur hi,
Tu nge inthlei thei?

Zirna rûn sang hrut chhuak a thiamna lehkha mawi tara,
Finna aia chapona zir chhuak hre tam ber a inchhal;
Inthiamna hriam khan mi a hliam,
In vanneih a siamin rawnkai in chang leh si,
Dinhmun thatna atanga mi hmuhsit chingte,
Thiamna sang tak atanga mi chungtlak ching,
Thihna hmaah ang khat a kun za theuh tur hi,
Tu nge inthlei thei?” tiin kan hmaah darthlalang a rawn hung a nih hi. Zawlnei Hagaia’n “In kawngte chu chhut ngun rawh u” a tihte kha keimahni hi kan lo ni thei reng mai!

Kum AD 500 – AD 1500 chhung kha Historian-te chuan ‘Hun Lai Hawl’ (Middle ages/ Medieval Period) an vuah a. Hetih hun lai hian Roman Catholic Church chu Europe-ah a ropui ber a. Kohhran lu chu Pope a ni a, a thanchhangdaltute chu arbishop-te leh bishop-te an ni a. Ram bung hrang an siam enkawltute an ni a. Bishop te khan khaw khat enkawltu puithiamte rawngbawlna an endikpui a. Chu inrelbawlna dan chu hierarchy (puithiam thuneihna indawt dan) an ti. Kohhran khan sum hnar a nei nual a: chiah atang te, sawma pakhat te, kohhran rorelna atanga fee an khawn te a ni a. Dan bawhchhetute chung thu chu kohhran court-ah an rel a, a rel dan hi ‘Canon Law’ an tibawk. Kum zabi 5-na hun lai khan dan an lak khawm chu ‘Theodosian code’ an ti a. He code hi mi tinin pawm tur an ti hmiah a, a zawm lote chu ‘kalsual’ an ti hmaih bawk. Islam sakhua lo lian tual tual chuan Kristian ram pawh a rawn lak tak nual avangin Kristian-te leh Muslim-te chu indovin (Crusades) kum 200 dawn lai (1095 – 1291) awh indona a thleng a nih kha. He ‘Hun Lai Hawl’ lai hian Renaissance thlengin zirna lam leh hriatna lam, culture lam thlengin khawtlang ram a lo harh thar a, Art, literature, Science leh finna hrang hrangah Europe chu kum AD 1300 – AD 1600 tir lam thlengin harhtharnain a awh tih kan hre theuh bawk ang.

Middle ages hun lai khan kohhran leh a missionary-te khan Europe ram pum deuh thaw kha kohhran thuhnuaiah an dah a. Kum zabi 12-na lai phei kha chuan kristian inhlawm khawm chu sawisel ngam loh khawpa chak a lo ni ta a. Kohhranin dik lo nia a hriat leh kalsual nia a hriatte chu a ti hlum mai thin a; hal hlum pawh tam tak an awm a nih kha. Kum AD 1517-ah chuan Johann Tetzel, Archbishop of Mainz hnuaia friar pakhat chuan Wittenburg (Germany) bulah ‘Indulgence’ sawi mawiin a hnuah an hralh chhuak ta hial a. He ‘Indulgence’ an hralhna pawisa hian Rom-a St. Peter’s Basilica sak that an tum nghe nghe. Mahse, Martin Luthera ngaihdan a ni ta hauh lo mai a. Kum AD 1517, October ni 31 khan Wittenburg biak in kawngkharah ‘Indulgence’ dik loh zia tarlangin ’95 Theses’ a tar hmiah a. Roman Catholic kohhran lawm loh zawng a nih avangin a ’95 Theses’ chu Pope-in a halral a. Kohhran atanga hnawh chhuah a ni ta bawk a. Charles V-na, Holy Roman Empire lu ber chuan Martin Luther-a chu kovin a thu sut turin a nawr a; mahse, Martin Luther-a chuan, “Ka thu hi ka sut thei lo va, ka sut dawn bawk hek lo; mahni chhia leh tha hriatna kalh zawnga chet hi a him lo va, a rinawm loh thlak bawk a ni. Pathianin min pui rawh se. Amen” a ti hmiah mai! (Khawvel History & Cultures, 2002, p. 150). Khata tang khan siamthatna (Reformation) pawh a alh pawr chho viau a nih kha!

Middle age hun laia Pathian ringtu thenkhatte chet dan kha a rapthlak hle a. Sakhaw kal sual leh hman sualnain nghawng rapthlak tak a neih theih zia hre tawhtute vek kan nih ka ring. Kristian chauh kan ni lo, sakhaw dangte pawh an bang bik chuang lo. Islam sakhaw kalpui dik loh avanga ISIS-te chet dan bawraw takte pawh kan hriat tawh kha. Pathian awm ring lo (Atheist) Richard Dawkins, Sam Harris, Christopher Hitchen-a te’n sakhaw hman sual avanga indona, firfiaka chetna leh thil tha lo thleng an sawi thenkhat hi thudik a ni ang. Huat tur a awm lo. Insiamthat nana hman hi kan tih tur a ni mai. Hetih lai hian Dr Yuval Noah Harari chuan “Tunlai hian sakhua hi inthliarna, inrem lohna leh inpumkhat lohna thlentuah ngaih a ni fo va. Mahse, a nihna takah chuan sakhua chu sum leh pai leh lal ram chhiar telin mihringte inpumkhatna thlentu ropui pathumna a ni” (Sapiens, A Brief History of Humankind, 2015, p.234) a ti ve thung.

Mahatma Gandhi chungchang thu Dr. John Hamlet Hlychho ziah hi han chhiar teh. Kan zui Isua Krista nun leh kan nun hi a inzawm a, a inan a ngai tih a tarlang tha hle:

“Gandhi hian British awmpna hnuai atanga ‘tharum tel lo va’ India zalenna sual chhuah chu a tum ber a ni. Gandhi Principle Satyagraha, Non-violence hi Isua Krista zirtirna (Bible) atang te, Russian writer Leo Tolstoy thuziak atang te, American writer Henry David Thoreau thuziak atang te-a a lak a ni. Lal Isua hi khawvela a mi ngaihsan ber a ni a, Bible (NT) hi a chhiar ning thei lo hial. Kristian-a inpek pawh a duh em em a. Mahse, Isua zuitu inti, British hote khawsak dan leh nungchang a enin Kristian-a inpek chu a duh ta lo va, ‘British are 3 B’s. They carry Bible, they drink beer and use bullets’ a tih phah nghe nghe a ni” {Bible Chronology (The Chronology of Biblical Christianity), 2010, p. 242}.

Tunlai huna Kristian Apologist kan neihte zinga a ropui ber pawl Lee Strobel-a pawh hi a hun hmasa lamah kha chuan Pathian awm ring lo (atheist) a ni a. A nupui Leslie-i pawh Agnostic vuantu a ni bawk. Kum tam a ral hnuah, a nupui Lesli-i’n Isua zui tura thuthlukna a siam tih a hriat khan a barakhaih hle a. Inthen chu pumpelh theih loh ni hialin a ngai hman nghe nghe. Mahse, a nupui nuna danglamna a hmuh chuan a thinlung a khawih ta tlat a. Ama’n hetiang hian ‘How Apologetics Changed My Life’ tih thupui hmangin a ziak, “Tichuan thil mak a thleng ta a. Thla eng emaw zat chung chuan a mizia, a ngaih hlut zawng te leh, keimah leh kan fate nena kan inkungkaihnaah chuan inthlak danglamna tha chu ka hmu ta a. Chu inthlak danglamna chu a itawm a, mi a hip hle nghe nghe. A hnua inkhawm tura mi sawm chuan ka pawm thei ta a ni” (If God made the universe who made God?, 2012, p. 2 -4) tiin.

Mizoram hi kristian tamna ram ni si AIDS natna a hluar hle a. Mizorama AIDS natna kaite kai dan tam ber lah sex a ni an la ti lehnghal a. Ram danga thleng thin tualthah a awm lo bik lo va, eirukna ni se chuti bawk. Mizoramah hian LGBTQ (IA) an awm nual a rinawm bawk. Nau titla pawh an awm nual ang. Thanpuii-pa’n “Thamna hi a bawlhhlawh e tia iak iak si, tham ching ber bawk si, aia upa zah der a tha tih hre renga mi pawisak nei miah lo, mahni hotu tur thlang zut zuta an thu awih tum leh si lo. Induhsakna leh hleihneihnate hi a tenawm e, ti si a, mahse hleih neia te. Mahni hmasial em em, thiante kuta rul kaw zen tum, thiante phatsan mi kan ni” a tihte kha kan ni miau va. Kan kristianna hian rah tha leh nghawng tha a neih mang loh chuan a va ho awm ve. Kan hnuleha khawvel luah zel tur kan tu leh fate hian kristianna hi incheinaah an ngai mai ang tih a hlauhawm mang e. Tunlaia Pathian awm rin lohna hluar ta viau te hi keini kristian-te nun dazat leh rah chhuah tha awm mang lo te hi a ni thei ang em. Kan biak kan Pathian nena inzawmna thuk tak nei a, a nungchang ang pu khawpa kan awm a ngai. Pharisai-te anga pawnlam lang theih chauh va fir a, fai a, chhungril lam nun tuiek leh si hi a pawi takzet a ni.

Friedrich Nietzsche-a ngaihdan ang a, Pathian chu a thi tawh, Europe ramah sakhaw thil leh puithunate hian mi rilruah awmzia a nei tawh lo. Mihring hi Pathian tel lovin a awm thei a. Pathian thua kan rinna leh rilru zawng zawng kan lak kian hunah chuan mihring finna leh theihna chu nasa taka chher chhohvin a awm dawn a ni (Theology Kalphung Hrang Hrang te, 2011, p.154) a tih te kha kan hnaih ta viau niin ka hria. Hemi nena inzul tho Gabriel Vahania-a’n “Tunah hian khawvel hi Post-Christian era hunah kan awm tawh a, chuvangin, kristianna thiltihtheih hun kha a liam tawh a, a hmantlak tawh lo. Kan ram leh khawtlangte hi a khawvel tawh em em a, Science leh technology tel lovin kan nung thei tawh lo va. Khawvel changkanna nena inkawp lo thil chu tuma’n kan ngaisang tawh lo . Kohhran leh ringtute pawh an khawvel em em a, innghahna tlak an ni tawh lo va, chawhpawlh hlirin kan nung tawh a, rinna thu kan sawi kur duai a, a tih-a tih leh a tak ram erawh tuma’n kan thleng si lo. Christian theology kan zir pawh hi a tak takah chuan Christianity humhim nan chauh a ni a, chak lo chhawmdawl nan leh thlaraubo chhandam nan kan hmang lo. Kristianna hi a awm ve tawp a ni. Kan hnam zia leh khawtlang pawh thlir ila Pathian nung kan neih hi a lang chhuak tawh lo a ni. Amerawhchu, tih tak zeta Pathian chibai buktute (genuine worship) tan chuan Pathian hi a thi lo va, a nung reng a ni” {Bible Chronology (The Chronology of Biblical Christianity), 2010, p. 247 – 248} a tihte kha ngaihtuah vang vang ngai thil niin alang, “Pathian chibai buktute (genuine worship) tan chuan Pathian hi a thi lo va, a nung reng a ni” a tih erawh a pawimawh hle. Pope John (XXIII) pawh khan hetiang hian setana hmaruate a sawi : “Materialism, Atheism, Spiritual Crisis, Liberalism, Modernism, Nominalism, Socialism, Denominationalism” tiin.

Mizoramah hian mihring cheng zat atanga chhutin kohhran hrang hrang tamna ber ram kan ni mai thei. Hei hian Politics tih lohah zofate min daidangtu niin a ngaih theih. Han sawr zim leh deuh ta ila – Sabbath leh Sunday serh leh serh lohah a then leh theih ang. Min daidan dan erawh hmuhsitna, enhniamna, ngaih pawimawh lohna, palzamna, palzutna hmang tein a ni mai thei. COVID – 19 hri a len avanga Lockdown a nih lai pawh khan zirna in leh office zawng zawng deuh thaw chu khar a ni a. Gas sem, buhfai sem chu weekday-ah leh Sunday niah ni lovin Saturday(Inrinni/Sabbath)-ah sem a ni fo. Lockdown a nih hma pawhin Inrinniah sem a ni fo; mahse, Sabbath serhte an phun nawi hriat tham a awm lo tih tur a ni ang. Chutiangin, YMA leh khawtlang huap anga hnatlan ni-ah pawh Inrinni hi hman a nih duh khawp mai. Ngawi rengin Sabbath serhte an kal lo mai niin a hriat. Tun hnaiah Sabbath serh thenkhatte’n field pakhat hmangin Sunday-a an infiam thu leh, sawiselna chhiar tur social media-ah kan hmu a. ‘Sunday-a infiam reng reng’ tia sawi pawh an awm. Hetiang zawnga kan kalpui dawn chuan Sabbath serhte hlei hlei hian sawi tur leh phuna, vuivaina tur an nei nual mai thei a nia. Sunday serh te’n inrinniah vantlang Hall an hman theih laia Sabbath serh te’n Sunday-a an hman ve theih loh chuan secular state kan nihna nen a inkalh ang. Mizorama denomination hrang hrang-te hian rilru zau tak kan put a, kohhran te zawkte palzut a, palzam mai lovin kan inzah tawna kan inngaih pawimawh tawn a pawimawh. Mi thurin dik lo bak saka insawisel sak chiam chiam te pawh hi kan fimkhur a tha ang. Mi kohhran thurin kan sawi dawn a nih pawhin a nihna dik tak sawi mai ni se. A theih phei chuan dilchhut taka thurin inzirchian sak a pawimawh bawk ang. Mahatma Gandhi-a paw’n “Sakhaw chanchin zirna hian mahni sakhua chauh a huam tur a ni lo va…khawvel sakhaw liante chu zah tak leh dawhthei taka hrethiam a, an hlutna man thei turin zirlaite chu kaihhruai tur a ni a.Mumal taka chutianga an tih chuan anmahni sakhua ngei pawh kha an lo ngaihlu sawt thei ang a. Zawm ngei tur pakhat chu sakhaw hrang hrang chu anmahni sakhaw mite thuziak ngei kha zirna atan hman tur a ni…Bhagavata zir tur chuan sawiseltuin a lehlin zir lovin, ngainatuin a ziah ngei kha a zir tur a ni a. Bible zir tur pawhin Kristian rawngbawltuin a hrilhfiahna a chhiar tur a ni” (Mihring leh Sakhua, 2013, p. 17) a ti kha.

Mizoram CM ni tawh Pu Lalthanhawla khan “Kan chhungte pawh ni se, Congress party an nih loh chuan engah mah ka ngai lo” a tih thu social media-ah ngaihtlak tur a awm a. Party politics hi a tunlai ta lo hle mai. Mizo-te hian politics chu hausak thut nan, lal hrawt nan, mi dangte hnuaichhiah nan, eirukna hmun, dawt sawi thiam thiamte tuallenna hmun angah kan chhuah ta mai hi a pawi ngawt mai. Abraham Lincoln-a’n “Democracy is a government of the people, by the people and for the people” a tih kha a dik a a pawimawh bawk. Politics-in a tum chu mipuite thatna tura thawh a ni ber ang. Awmze nei taka mipuite enkawl bakah ram inrelbawlna dik leh tha, tlo leh nghet neih a ni bawk ang. Middle age hun laia kohhran leh politics hmer khawp ang kha Leo Tolstoy-a chuan a pawm lo a ni ang, a zirtirna pakhatah “Kohhran leh sawrkar chu a kal hrang tur a ni” a ti tlat mai. A dik ang a pawi theih zia chu History zir te’n an hre chiang ang. A chungah pawh tlem chu kan tarlan khi.

Pawimawh ta ber chu Bible-in min zirtir dikna, rinawmna, taihmakna, hmangaihna te neih a ni. Kan kristianaah hian kan zui Isua Krista nunchang ang kan neih a tul. Kohhran ni lovin kan kristianna zawk hi Politics-ah pawh la lut thei ila a tha ber ang. Dikna, felna, takna, rinawmna, inngaihtlawmna, huaisenna, khawngaihna, hmangaihna, sual huatna, Pathian tihna te hian inthuam thei ila a va tha dawn em. Kan eizawnnaah, kohhranah, kan vengah khawi hmunah pawh inthuam reng thei ila chuan tun ai hian danglamna tha a thleng tam ang a. Kristian sakhua hi chawisan a ni ang a. Kan Pathian pawh chawisanin a awm thei bawk ang. Kan nungchang, chezia, tawngkam, sawi duh zawng, tih duh zawng, eia in duh zawng leh kan awmna hmun tam ber atang hian mite’n kan Pathian biak hi sawi dawn ta se engtin nge an sawi a i rin? A Pathian chuan dawt sawi a hrat ngawt ang, a ei ru ang, a thatchhe ngawt ang an lo ti palh reu reu ang nge aw!

Leave a Reply

error: Content is protected !!