TAN IN CHI DANG!

  • Zoliansanga Tlau

“Engtikah her chhuak ang maw hlim ni tur,
Hei hi chan tawk khuanu ruat em nit
Ka zuam lo kumtluanga Jail run thim nghah reng zawng,
Sual leh thim lal nunrawngte an leng si” – C Durthanga

KL. Liana’n “Jail tâng zawng zawng mi sual an ni vek kher lo ang bawkin, a tâng ve lo zawng zawng lah mi tha dân bawhchhe ve lo, tihna an ni vek kher lo” a tih kha a dik viau âwm e. Ziaktu ropui Russian mi Leo Tolstoy-a short story ‘God See The Truth, But Waits’ tiha mi sual Makar Semyonich-a’n “tualthattu a ni” tia dawt hmanga a bum avanga kum 26 lai tan ina tâng, Ivan Dmitrich Aksionov-a chanchin hian KL. Liana thu vuakthlak hi a thlawp hle.

May ni 26, 2020-a ‘America’s Got Talent Season 15′-a inlan, Elton John-a’n kum 1974-a a larpui em em hla “Don let the sun go down on me’ sa a, endiktute leh mipuite mittui titlaa ding (standing ovation) meuha an lo lawm. Mi dang thiltih sual avanga kum 37 chhung tan ina tang, a hnu March 21, 2019-a chhuah zalen tak Archie William-a chanchin pawh hian KL Liana thusawi khi a nem nghet kan ti thei bawk ang.

“Kum 27 chhûng tan inah ka tâng” tih sawitu Nelson Mandela (1918 – 2013) khân ‘apertheid’ (Mingo leh mi hang hmasawnna a hranga neih) dân duh lovin a sawisel a, mi hang tan curfew a puang bawk a, hei vang hian tan in bang a zut phah a ni. India-in zalenna a sual chhuah theih nana theihtawp chhuah tute zinga mi, Jewaharlal Nehru (1889 – 1964) pawh khan tan in bang a lo zut hrep tawh a. A fanu birthday present atan Naini tan in atanga a ziah, lehkhathawn ropui tak mai chu a fanu Indira-i a thawn a. He a lehkhathawn (A letters to Indira on her birthday Dated – October 1930) – ah hian Mahatma Gandhi chungchang heti ang hian a sawi a ” Bapuji chu tan in-ah awm mah se, a thuchah ropui tak chu India mipui sâng tam takte thinlung luahtu a ni a. India-in zalenna a sual chhuah theih nan, zalenna sualtu ni turin mipuite chu a hmin a ni” tiin. Ni e, “zalenna kawng hi awlsam tak a ni lo, mi tam tak chuan kan tum ram kan thlen hma hian thihna hlim kawr ruam kan zawh hmasak phawt a ngaih chang a awm thin” tih sawitu Mahatma Gandhi-a te, Nelson Mandela te thil tawn atang hian zirlai zir tur a va tam êm!

Kum 2020 – 21 chhung khan COVID-19 (Sars-cov-2) avangin khawvel a buai a, mahni inah kan tâng a nih ber kha maw. Thenkhat tan chuan hun hrehawm leh hun harsa a ni ngei ang; mahse, thu leh hla lama tui mi emaw, lehkhabu chhiar ngaina mi (bookish/bookworm) emaw tan chuan hun nuam leh hun tha tak a ni zawk ang. Thu ziak mi tan ngat phei chuan hun thawl tha tak a nih zawkin a rinawm. Hla tha leh thu ziak tha tak tak a chhuah nual nghe nghe kha.

Tun hnai lawka lehkhabu tlangzarh B. Vanlalziri, Tualcheng khaw chhuak, Kum 1952-a khawvel eng rawn hmu. Rambuai laia thil thleng pawimawh leh chhinchhiahtlak tak Mizoram sawrkar hnuaia Police hotu pathum thihna avanga IGP pisa-a LDA cum typist hna thawk, pute thah thubuaia thiam loh chantir vanga kum 6 zet tan ina tangin, tan ina a thuziah hrang hrang chu chilh khawmin ‘Zari Jail Diary’ tiin an chhuah a. Harsatna hrang hrang tawkin a tuar nasa hle. James Dokhuma (1932 – 2007) pawh kha Rambuai lai khan Mizo fate tan tiin a rammu ve a. Kum 1968 March thla-ah vai sipai lakah hliam a tuar a, India sipa ten manin Nowgong Special Jail-ah thawn a ni a, chumi hnuah Gauhati jail-ah sawn a ni leh a. Tan ina a tan lai hian a ngaihtuahnate chawlh tir mai lovin thu a ziak nual a. James Dokhuma kan hriatna leh James Dokhuma nih tirtu – Thla Hleinga Zan, Rinawmin, Khawhar In tih leh tawng Un Hrilhfiahna (Mizo tawng Pa ti hiala an koh phahna) bute kha tan ina a ziah te an ni a. tawng Un Hrilhfiahna bu hi tan ina a ziah kan ti tak nang a, tan inah chuan a ziak tan ngei a; mahse, a ziah zawh leh a bua a chuah chu tan in atanga a chhuah tawh hnuah a ni thung.

“The two great turning- points of my life were when my father sent to Oxford, and when society sent me to prison” tih sawitu Irish pachal Oscar Wilde ‘The Picture Of Dorian Gray’ tih ziaktu hi mipa naupang mutpui chungchangah tan ina tan tir a ni awm e. Tan ina a awm lai hian thu a ziak nual bawk. Sawi zel dâwn chuan sawi tur an tam mai. Hnam dang, ram dang chu sawi chhunzawm zel lo vin, Mizo lamah lut ta ila – Big Daddy Hmahmatea (R. Lalhmangaiha Fam) hi kan generation-ah chuan Mizote zingah thu ziak hnem pâwl tak a ni mai thei. Facebook-ah ‘Thu Ngaihnawm Huang’ group siamin thu tam tak a ziak a. Lehkhabu pahnih a khawr pum tawh a (Bu hnihna a pakhat zawk chu a thianpa nena an khawr pum a ni). A lehkhabu ‘Matea Te Unau Leh Zoram Tan’ tihah chuan thuziak chi hrang hrang leh tan ina a tan chhan a ziak nual. Ani hi chu a tir lama kan ziah Nelson Mandela te, Mahatma Gandhi-a te ang lo takin a thil sual tih avanga tan ina tang a ni ve thung a; mahse, a nun hlui sualte kal sanin a hun tawp dâwn lamah chuan a nun sual a vûi lîam kha a ropui ngawt mai. James Dokhuma angin tan inah hian thu a ziak nual bawk a – ‘Matea-te Unau Leh Zoram Tan’ tih ni 24 November, 2003 kuma Central Jail-a a tan laia a ziah te, ‘Ka Fanu Duh Tak’ tih kum 2003 a Central Jail-a a ziahte, ‘Zonunmawi’ tih article Central Jail-a Kum 2003 kuma a ziahte, kum 2003 bawka a ziah ‘Real life based fiction ‘Kan Tan Hmun A Awm Ve Si Lo’ tihte hi a hlu riau vin ka hria. Ama’n “Central jail-a ka tân thin lai leh center-a ka awm thin lai hian lehkhabu hi ka chhiar nasa em em a, library – a lehkhabu awm zawng zawng hi eng bu pawh ka chhiar zo vek zel a. Tin, ka sawi duh pakhat chu centre jail vela awm hi sual zirna an ti thin a, kei chuan a mihringa zir a ni ka ti ve tlat – ka tana tangkai tur ka zir hnem em mai…tum phawt chuan sim theih loh a awm lo ” tia a ziah hian thinglung a khawihin a hneh khawp mai.

Mizo tlangval rawlthar Lalrinpuia, Table Tennis khel thiam, India aiawh pawh a khel thin chu a zinnaa ip an thawn chhungah ruihhlo methaqualone Kg 3.900 a lo awm a, December ni 13, 2017 khan Mumbai Airport-a Narcotics Control Bureau te’n an lo man a. A tih sual ni miah lovah Mumbai Taloja tan inah kum li chuang a tan hnuah March ni 15, 2022 khan chhuah zalen a ni ta a ni. Lung inaa a tan tan tirh lamah, chhuak leh mai tura a inbeisei avangin hrehawm pawh a ti hran lo ni awm e; mahse, a chhuah mai thei tak lohah chuan hrehawm tiin a beiseina a chuai ta viau a. Chuta tang chuan Library-a lehkhabu te chu chhiar a ching chho ta a. Mario Puzo-a ziah ‘The Godfather’, Paulo Coelho ziah ‘The Alchemist’ te leh, lehkhabu tam tak a chhiar nual hman a, a nuin a thawn Bible pawh a chhiar thin a. A lehkhabu chhiarte hian beiseina, thlamuanna te peiin, a zalen hnuah pawh lehkhabu a chhiar zel tur thu a sawi chhuak hial a ni.

Benjamin Disraeli chuan “Tan ina khung leh hrenga khar khipa awm hi mi naran chuan a tawrh kawchhuah paw’n beidawngin an kai kun tlawk tlawk mai a ni. Thu leh hla mi erawh chuan chu’ng hremna an tawrh chu an dam chhûnga an hun tawna hun duhawm berah an chantir thin” ( Khawithlar by Mafaa Hauhnar) ti-a a lo sawi kha a dik ngawt mai. ‘Kristian Vanram Kawng Zawh (The Pilgrim’s Progress)’ bu, JF Laldailova’n ‘Kristiana Vanram Kawng Zawh’ tih tur a lo tih chu John Bunya’n tan ina a ziah a ni tih kan hre fur awm e. Tan ina ziah thuziak leh lehkhabu ropui tak tak sawi tur a awm nual ang. Eng pawh ni se, tan in tak tak ni lo, kan siam chawp tan inah hian kan tâng fo lo maw. Sum leh pai ngainatna tan inah te, itsîkna tan inah te, beidawnna tan inah te hian kan tâng fo mai thei. Leirawhchhan leh cement hmanga tan in an siama tâng lo vin, kan siam chawp tan in chi danga tâng kan tam viau mai thei asin!

” Hren kan nih chhan a dang angin,
Phûar kan nih dan a hrang theuhva;
Kan Pathian neih chhun ‘Beiseina’! (Tan Hla by Mafaa Hauhnar)

Leave a Reply

error: Content is protected !!