- HK Lalbiaksanga, Mamit
Thupui enin tawng chungchang sawi teuh tum kan ang maithei; mahse, ni tina ‘Mizo tawng kipui’ tih ngam, tla bal mek leh a dang pahnih-khat chauh sawi châkawm tak a awm a. tawng chungchang ngaihven thinte’n kan lo chîk ve atan, mi thiamte lakah inthlahrunawm deuh mah se; sawi tul riaua hriat a awm ve miau si a. (a then chu hun kal tawh lamah kan sawi nual tawh na a, kan nawn leh ni mai se la.)
‘Vawk hniah nge, hniak…t Vangvatseitial nge, saitialt Puan bih nge, vengt’ adt. tih lam, thu inhnial kumhlun lam chu kan sawi lo ang. Hetiang lam ni lo, tun hnai( kum 5/6 atanga kum 15 bawr) vêl atanga tawng dik sâ khak danglama awm, kan hman rim zual si a awm a; tun atan chuan entirna ang lek chauh chi thum vel bih ho ta i la:-
- Mizo tawng kipuia chhàl ngam zinga chi khat, ni tina kan hman tam (40% a ni maithei) hi – Thu mal, hman dan azira a sipel leh a rîk dan danglam thin, a awmze danglam chuang si lo (modify) ; puitling tam takina kan hman dik loh tan mekte lo en i la; kual khunga mi hi a dik zâwk zel tih hre nghal zel bawk i la:
= ‘Hnatlàng’ tur a ni e. ( hnatlàn… tih tur. )
= Inkhâwm ‘bàngah’ / office ‘bàng’ veleh. ( bànah/ bàn veleh… tih tur. )
= A ‘hlawhtling’ hmel hle mai.( a hlawhtlin hmel… tih tur.)
= A ‘sengso’ a tam khawp mai. ( a sènso… tih tur.)
= A ‘remchang’ loh vangin a rawn lang lo. ( remchàn loh vangin… tih tur.).
= Ka ‘ngaihsàng’ zawng tak a ni. ( ‘ngaihsàn’ zawng… tih tur.)
= Khawiah nge i ‘leng’ dawn t (… i lèn… tih tur.)
= Sawi ‘sèng’ a ni lo e. ( sawi sèn… tih tur.)
= A ‘zuang’ sanzia kha. ( a zuan… tih tur.)
= Eng tik kumah nge i ‘piang’t (… i piant tih tur.) adt.
Sawi sèn rual a ni lo e; tawng kipui tling daih a ni miau a. Naupang chhia, tawnghmang la thiam lo tawng dan mai mai a ni thin a; mahse, lehkhathiam leh mipui hmaa ding ve fo chenin, a ziaha ziak palh leh a sawia sawi zuk zuk hi kan tam sawt fu tawhin a lang a ni. Kan unau, Mizo tawng pai deuhte lam dan (ziah dan) nia ngai kan awm a; a nih leh nih loh erawh hriat fak a har maithei e.
- Kohhran huanga dik lo nghet lek lek tawh chi hnihte hi chîk leh i la.
(1) tawngtai thu chhama, ‘Tur chein’ tih tâk fo mai hi le : Mizo tawngkau chheh dikah chuan, Pathian emaw, mihring emaw; thil kan va dila, kan va ngen reng rengin, adt, “Min hlawhtlintir turin… /mal min sawm turin…/.min awmpui turin…min pe turin…, adt, ka ngen a che/ ka sawm a che/ka dil a che, etc,” tih vek a ni; tawngkam kim leh dik pawh a ni a.
Kum 10 chuang kal ta vel atang tawh khan, sakhaw huanga kan hotu, a enga kima mipui chung en berte’n, “…mal min sawm tur chein…, min awmpui tur chein…,… TUR CHEIN…,adt,” tih hi min rawn hman khum ta fo mai a. Anni ber kam liam chu, a dik a dawk thlu loin, a rawngbawltu tawnghmang thiam thiam zawk tura ngaihte pawhin, hotute tih a nih vang ni maw, i-he loin kan han la kai ve ngawt zel mai si a; a punlun chak phah hle nghe nghe a ni.
He thu chham kar laka, ‘tur chein’ dik loh dan hi, sawi fiah lehchhawn har khawpa tawngkam dik lo, ‘A hmun lo tura thu mal zeh luh’ a ni a. A dik loh dan chu, “Ka pum natzia saw; khawngaih takin pawisa min pe che rawh,” tih ang vela tawngkam awmze nei lo a ni.
(2) Ka/kan dil e: A bîkin, tawngtai thu chhamah bawk, “Isua hmingin ‘kan dil e,” tiin, (‘ … kan dil a che’ ti loin) kan hotu tam takin min hman khum leh ta ngar ngar mai a;(K. Hla bu tawp lama tawngtaina an dah vêlah pawh ziah meuhin an dah tel a ni.) kohhran mipuiin khawi kipah kan pu darh leh deuh vek tawh a ni. Pastor, upa, leh nu leh pa eng emaw zãt chuan, ‘a che’ kan la ti hram hram a.
Tawngtai emaw, ‘tai lo-ah emaw pawh ni se, Mizo tawngkam dik kimah chuan; tu emaw thil kan va dil emaw, kan sawm emaw, kan ngen emaw, adt; a tawpah, “Ka dil a che/ ka sawm a che/ ka ngen a che, etc,” (…A CHE) kan ti a nih hi, a kalh a kim thlap bawk a ni.
(1)-na nen khian sawi kawp zui ta i la, “Mal min sawm TURIN, Isua hmingin kan dil A CHE,” tih thlap reng tur a ni. Tih vek thin a ni zawk a; sawi tâk angin, a dik loa hmanpui kan ni ta mek a ni. “Mal min sawm tur CHEIN, Isua hmingin kan dil E,” tih hi, tawngkam dik lo chu a ni ta a ni.
Thenkhatin, “A tawp hmain kan thu thlen vêlah kan dil thu kan thlen tawh tho a,” te an tia; chu chu Pathian leh mihring hnena tih dan kumkhua a ni a. Kan thil thlen (point) hrang hrangte kha, a tawpah a hlawmin- MIN HLAWHTLINTIR TURIN KAN DIL A CHE /… NGEN A CHE, adt, tia tàwp zel thin a ni e. Tin, KAN DIL E tih hian tu mah va tih bik (va address) pawh a nei lo nghe nghe a ni, Mizo tawng kalphungah chuan.
Hetiang kan nih lai hian, Sorkar hriatpui leh kohhran lam emaw, mi mal emaw; Mizo tawng dik leh dik loh lam ngaihven kan awm ve deuh rengin a lang a, a lawmawm hle. Mahse, a vei ve nazawng hian mi hmaa sawina hun leh hmun (platform) hi kan nei ve ngawt lo thung a; kohhran chet velnaah pawh, a tul zualna hlei hlei ni ve mah se, hun leh hmun a awm ngai lo a ni. Tin, hetiang lam vei ve lem lo hi vantlang zaa sawmkua pakua (90%)vel daih kan ni ang a; chûngho tan chuan, tawng chungchang sawi chu ninawm mai a ni duh thin. A hma la thei ber tur leh hlâwk ber tur erawh:
(1) Ni tin zirna school, naupang atanga – University huanga, a huhoa inzirtir/ zirpuiin a sâwt ber ang a.
(2) Kan sakhaw hotu (a bîkin pastor lam huangah), tawngkau chheh zir ho thin/ inhrilh thar thin a pawimawh hle awm e.( entir nan pakhat lek: ‘thawhlàwm’ lam rîk dan dik tak, ‘… làwm’ ri hniam thla pawh, lam ri sang lui tlat an tam a; a sánga lam tlatte hian, lam hniam ve hrim hrim ai mahin, Mizo tawng thu mal pianzia an hriat a ngai mahin a rinawm.adt.) Anni kan tih kher hian ngaih sual loh tur a ni- kan hmaa ding ngun deuh ber leh kan entawn deuh ber an nih fo vang zawk a ni a; an pawimawh dan a zauin a lian bik a ni.
Engpawhnise, tawng thu lam dan dik lo hrim hrim tam tawhziate kan hre hlawmin a rinawm a.(hmangeih, leinat, ma le, adt.) Kan han theh ber hi chu a pawi dan a zauin a nghet nek mai a; thu ril-hla ril lam ni lo, ni tina pawimawh reng zãwk, tawngkam tla bal huam lam a nih zãwk vang a ni. TAWNG lam vei chuan ngaimawha, a siam that lam pawh ngaih pawimawh a hun mang e, ka’n ti ve duh a ni e.