- Laiu Fachhai
(He article hi Bangalore Mizo Association-in a chhuah “Ram Rorelna leh Mizote” (2025) tih lehkhabua “Chin-Kuki-Lushai Hnamhlawm Hming Thua Inrawnkhawmna” tih thupui hmanga ka thuziak atanga a then lak chhawn a ni a, tlem khawih danglam leh belh a ni.)
India, Myanmar, Bangladesh leh khawvel ram hrang hranga cheng hmanlaia Chin, Kuki, Lushai, Lakher (Mara), etc tia koh thin hnamte kha tunlaia Myanmar ram Chin State, Rakhine State, Sagaing Region Kalay-Kabaw Valley leh Region dangahte; Bangladesh ram Chittagong Hill Tracts; India Mizoram, Tripura, Manipur, Assam statete leh khawvel ram hrang hranga cheng “Tlangmi” hnamte hi an ni a. Heng hnam zawng zawng huapzo hnamhlawm hming atan hian Chin, Lai, Zo, Zomi, Mizo, Zohnahthlak, Chhinlung Chhuak tih hmingte hmang tura rawtnate a lo awm tawh thin a. Hnam tin lungrual tlanna (consensus) hming erawh a awm thei rih lo. Sawihona leh inrawnkhawmna (negotiation) tak tak pawh a la awm lo tluk a ni.
Mi thenkhatin Mizoram State chhunga hnam tlem zawk – Mara, Lai, Hmar, Paihte, etc – te hi Mizo hnamhlawm nihna rilru aiin anmahni hnam bil rilru nei lian zawk leh pu nasa zawk angin an sawi a, an ziak bawk thin. A dikna chen a awm ngei ang. Mara, Lai, Hmar leh Paihte hnam bilte an ni tlat si a. Mahse thuk zawk leh chipchiar zawka kan zir erawh chuan heng hnam te zawkte ang bawk hian hnam lian ber, Duhlian/Lusei tawng hmang, tuna Mizo ni tawhte pawh hian hnam bil rilru an lo nei lian ve hlein a lang. An demawm hranpa lo ve. Duhlian/Lusei tawng hmang hnam bil an ni tlat si a.
Mara-te tobul thawnthuah chuan Mara hnam leh Lusei hnamte hi lei puk pakhat atanga lo chhuak an ni a, an lo chhuah ni atangin Mara leh Lusei tih niin hnam pahnih, hnam hrana lo chhuak an nihzia leh Luseite chu an lo chhuah hun atanga mihring (population) tam zawk an nih sazia tarlan a ni. Hei hian, Lusei leh Mara chu hnam hran ve ve, Lusei chu Lusei, Mara chu Mara ni mahse, an lo chhuahna chu puk thuhmun a ni a. Thlahtu pakhat atanga lo chhuak, engtik hun leh hmun atang emawa unaute indanga hnam pahniha lo inthen an nihzia min zirtir. Mara tawng hi hmanlaia Chin-Kuki-Lushai hnam tia hriat thin tawng zinga tawng danglam ber, thumal zawng zawng vowela tawp vek a ni a, chuvangin Lusei tawng leh Mara tawng thumal bul (root word) inangte eng nge maw zat awm mahse, an inhriat pawlh tawh loh dan leh tawng danglam bik Mara tawng a lo chhuahna atanga thlirin, Lusei leh Mara unaute hi hnam hrana an inthenna a rei thawkhat tawh niin a lang.
Chutichuan Marate chu Lusei/Mizo hnam nih lovin hnam hran an nihzia India sawrkar chuan hriatpuiin a pawmpui a, hnam hran an nihna, an history, an tawng leh an hnamzia te a bo lohna tur leh hnam hran an nihna anga an thanlen chhoh zel theihna turin Regional Council leh a hnu deuhvah Autonomous District Council thlenga pek an ni ta a ni. Mizo District nih thin chu kum 1972-ah Mizoram Union Territory-ah hlankai a ni a, 1987-ah state puitling pek a ni. Mara Autonomous District Council erawh chu, vanduai thlak takin, Union Territory/State-ah hlankai a ni ve ta lo.
Lusei chu Lusei, Mara chu Mara tih kha kalpui dan a nih tlat avangin Pu Thanhlira MP nih lai, kum 1954-ah “Lushai Hills District” tih thin chu Mizo District tia thlak a lo nih khan, Mizo tih chuan Mara chu a huam tel ve lo. Sawi tawh angin, hnam hrang hrangte insuikhawmna tur hnamhlawm siam a, hnamhlawm hming phuah tur chuan thutlukna siam hmain sawihona leh inrawnkhawmna neih hmasak a ngai a. Mizoramah erawh chuan, Lushai leh Mara-te hi Mizo i ni ho ang u, tiin Mara-te kha sawm an ni lo chauh ni lovin, an ngaihdan zawh leh hriat tumna pawh a awm lo reng reng a ni. Sawihona leh inrawnkhawmna a awm miah lo tihna a ni chu. Chuvangin, “Lusei leh Mara chu hnam hran ve ve kan ni a, mahse unau kan ni,” tih thin kha kalphung tharin thlak a lo ni ta a, Mizo leh Mara tihin a inthen hlen ta a ni. “Lushai” tih thin kha “Mizo” tia thlak a nih hnu chuan Mara-te chu Mizo an ni thei tawh lo, Lusei an nih ngai loh avangin. Hei hi Duhlian/Lusei tawng hmang roreltu hmasaten Mizo identity an “hijack” vawikhatna, inawpbehna hnambil rilru-a hnam tlem zawkte namnulna, tun thlenga nghawng nei zui ta chu a ni.
“Duhlian/Lusei” hnam kha “Mizo” hnam tiha thlak a lo nih hnu pawhin tawng erawh chu “Lushai” tawng tiin hun engemaw chen chhung a la awm rih a. School-ah te “Lushai” tawng tia zir a ni a, Mizo District leh Mizoram UT official tawng pawh “Lushai” tia hriat a la ni chhunzawm ta zel. Tin “Mizo” tih chu hmanlaia Chin-Kuki-Lushai hnam tia hriat “Tlangmi” zawng zawng huapzo hnamhlawm hming a nihzia sawi uarna leh ziakte pawh a awm chho zel a. Mara-hote zingah pawh, “Chutiang a nih chuan, Mara leh Lusei te hi Mizo kan ni dun ang a, Lusei Mizo, Mara Mizo tiin; kan official tawng (common language) erawh chu Lushai/Lusei tawng a ni tihna a ni mai dawn alawm” tiin Mizo nihnaah in-identify ve tumna te pawh a awm tan hial.
Mahse, Lushai tawng chu Mizo tawng tia thlak a lo nih leh hnuah chuan Mizo tawng chuan Mizo leh Marate chu chiang takin a then hrang leh ta a ni. Pianpui tawnga Mizo tawng hmang lo leh Mizo tawng thiam lo Marate chu Mizo an ni thei ta lo. Hei hi Duhlian/Lusei tawng hmang roreltu hmasaten Mizo hnam nihna leh Mizo tawng an hruai kawi (hijack) vawihnihna a ni. Hnam bil rilru pu-a thiltih hlauhawm ber leh Mizo leh Mara inpumkhatna tichak lotu ber a lo ni ta a ni. Hei vang hian a ni ang, Myanmar ramah chuan Duhlian/Lusei tawng hmangte chuan Mizo an inti fal bik a, Chin nihna ah an inti neitu ve lem lo. Myanmar ramah Mizo engzat chiah nge awm tih chhuinaah pawh Duhlian/Lusei tawng hmang Mizote chauh chhiar an ni thin. Ram dangah te pawh Mizo tawng hmangte chuan Mizo an inti fal bik thin.
Duhlian/Lusei tawng hmang roreltute leh mipuiten hnam bil (ethnocentric) rilru avanga Mizo identity an hruai kawi (hijack) vawithumna leh tun thlenga harsatna siam reng thin chu hei hi a ni. “Enga” tawng hmang leh “Thanga/Thangi” hming pute chu Mizo bik, Mizo dik tak-ah an dah a. “Enga” tawng hmang ve lo leh “Thanga/Thangi” hming pu ve lo Mara, etc hnamte erawh chu Mizo dik tak-ah an pawm lo. He article ziaktu pawh hi a hming leh a Mizo tawng pai te chhuanlamin Mizo dik taka ngai lohna a tawnhriat thin. Mak a ti hran lo, thil kal dan tur niin a pawm mai zawk a ni. Hei vang hian a ni ang; Mizo dik tak intih bikte chuan Mara rama Mara Thyutlia Py (Mara Thalai Pawl) chu Mizo Thalai Pawl niin an pawm thei lo a, Mara Thalai Pawl awm reng chung siin Mizo bikte atan Young Mizo Association (YMA) chu Mara ramah an din a, tunah chuan Sub-Headquarters thlenga pek an ni ta a ni. Hei hian Mizote pawhin Marate chu Mizo dik taka an pawm lohzia a tilang chiang a ni.
“Mizoram chhunga cheng apiang chu Mizo an ni vek” tih emaw, “Mizo ka ni lo tiho chuan Mizoram chhuahsan mai tur” tia sawite pawh a awm thin. Hei phei hi chu thu belchian dawl lo a ni. A nih leh Mizorama awm hlen tawh tur Mizo tawng pai miah lova thiam em em Vai te, Gorkhali te hi Mizo an ni vek tihna em ni ang? Ni love a. Mizoram chhunga cheng apiang Mizo an ni vek chuan, Chakmate pawh Mizo an ni ve ang chu. Chutiang bawk chuan Mara Autonomous District Council (MADC) area huam chhunga hnam dangte pawh Mara an ni vek ang chu. Chuvangin chutianga dinna siam chu awmze nei lo leh mumal nei lo thil a ni. India rama chengte hi India-mi chu kan ni vek a, Hindi tawng hmang India mi erawh kan ni vek lo. Chutiang bawkin Mizorama cheng “Tlangmi” hnam hrang hrangte hi Mizoram State mi leh sa kan ni vek nain Lusei tawng hmang Mizo erawh kan ni vek lo. “Mizoram” chu state hming a ni a, “Mizo” chu hnam hming a ni. Mizoram State chhungah hian hnam hrang hrang – Mizo, Mara, Lai, Chakma, etc – an awm tih hriat a pawimawh hle. Mara, Lai leh Chakma hnamte hian ram an neih theuh a, chu ramte chu Mizoram State a awm hma daih tawha lo awm diam tawhte an ni. Chuvangin “Mizo ka ni lo ti ho chu Mizoram chhuahsan mai tur” tih thu leh hla awm leh thin hi chu history hre chiang lote thusawi a ni a, thupui-hlapuia lak loh a tha ber ang.
Mizo thenkhatin, “Ralte leh Fanai ten an hnam nihna leh tawngte kalsanin Duhlian/Lusei tawng hmang Mizo an ni vek tawh ang hian Marate pawhin chutiang chuan tih ve mai tur alawm. In tan a tha zawk ang. ‘Minority’ nih te hi thil tha ber a ni lo, in tlem tham si a,” an ti thin. Hei hi duhsakna tawngkam a nih chuan a lawmawmah ngai ila. Inchimral duhna, Lusei/Mizo nih tir vek duhna atanga sawi a nih erawh chuan a lungchhiatthlak hle ang. Midang chimral duhna hnam bil rilru a lang chiang leh hle tihna a ni. Tawng mawi leh tha Ralte tawng leh Fanai tawngte mah an bo tawh a, an ui awm em em nakalaia, tawng mawi leh hlun pakhat Mara tawng thlenga a han bo zel tur chu, hnam leh ram hmangaihtu dik tak kan nih chuan kan ui em em tur a ni zawk ang. Chuvangin hnam lian zawk Duhlian/Lusei tawng hmang Mizoten hnam te zawk Mara angte chu chimrala awm lo a, an tawng a bo lohna tur leh a thanlen chhoh zelna tura tan lakpui chu an tih tur a ni zawk!
Lusei hnama innghat Mizo hnamhlawm siamna Luseinized Mizo identity-ah chuan Duhlian/Lusei hnam tih chu Mizo tih hnamin a lem ral tawh a. He khawvelah hian Lusei/Duhlian hnam a awm tawh lo a, Duhlian/Lusei tawng pawh a awm tawh lo. Mara, Lai, etc hnamte erawh chu Luseinized Mizo nihna-in a lem ral an duh loh avangin, an hnam leh an tawng te a awm reng thung. Chuvangin Mizo nihna hi Lusei hnam leh tawnga innghata kalpui a nih chuan Marate tan chuan Mizo nih ve chu harsatna leh remchan lohna a awm tlat a ni. Luseinized Mizo identity kalphung-ah chuan Duhlian/Lusei tawng hmangte tan Mizo nih chu thil harsa a ni miah lo. Kalsan tur leh thlak tur an nei lo. An tawng an chhunzawm thei a, an hming invuah dan an chhunzawm thei a, an nunzia (culture) an chhunzawm thei a, an history pawh an chhunzawm thei. Mara leh hnam dangte tan erawh chutiang chuan a ni ve thei lo. Kalsan tur leh thlak tur an nei tam dawn a, a bik takin an tawng leh an hnamzia leh history te kalsan a ngai ang a, an phal dawn lo.
Chuvangin Lusei hnama innghat Mizo hnamhlawm siamna Luseinized Mizo identity chu pawm theitu tam tak an awm laiin, pawm thei lotu leh Mizo inti thei lo tam tak an awm ve tih hriat a pawimawh hle. Chuti chung chuan, “Hun a kal zel ang a, a tawp a tawpaah chuan Luseinized Mizo identityah kan insuikhawm vek mai ang,” tih ngaihdan (ideology) neihtute an awm niin a lang. Chutianga ngaihdan neih ho chuan Luseinized Mizo identity chu an chawisang ang a, Mizo tawng, Mizo hnamzia, sumdâwnna, zirna, arts (hla mawi, lemziak, movie, etc), politics, pawl chakna, etc te hmangin Mara ram leh Marate zingah Luseinized Mizo colonization kalpui an tum dawn a ni. An modus operandi a hlawhtlin thawkhatin a lang; Marate zingah pawh “Keini Mizote” tih theihtu an awm nual tawh. Nimahsela Mara tam zawkte chuan “Keini Mizote” an tih ve theih lo. Mara hnam nihnaah an harh thar leh a, Luseinized Mizo identity-in chimrala an awm lohna turin tan an la ve ta a ni.
A tawpah chuan, Lusei leh Mara ten an pawm tlan theih tur hnamhlawm hming sawihona leh inrawnkhawmna a awm hma leh hmuhchhuah a ni hma chuan, Lusei chu Lusei, Mara chu Mara tih thin kha, Mizo chu Mizo, Mara chu Mara tih kalphung thara thlak a ni tawh tih hi pawm tlang ila a tha ber tawh awm e. Mizo leh Mara unaute kan inan lonate chu hmangaihnain inhriatpui a, inpawmpui tawn tum ila. Chutichuan beiseina dik lote a tibo ang a, innghingnghonate a pumpelh thei zawk ang. State pakhata chengho kan nih angin kan state thatna tur leh hmasawnna turte ngaihtuah hovin thawk ho ila, Kristianpuite kan nihna hre rengin thenawm tha nih i tum theuh zawk ang u.