- Laiu Fachhai
Kristian-te a tam ber kan nihna Mizoram hi mi tin intluktlanna ram a ni em? Intluktlan lohna, power distance kâr zau em emna ram zawk nge? Dutch social psychologist Geert Hofstede chuan kum 1970 atangin Power Distance Index (PDI) zir chhoin kum 1980-ah PDI telna cultural dimension lam hawi a lehkhabu pakhatna a tichhuak a. Power Distance Index tih chu thuneihna kâr zau dân tehna a ni. Thuneihna kâr zau em emna ramah chuan mipa leh kum upate thuneihna chu a sangin an lal hle a, hmeichhia leh thalaite thuneihna a hniam hle thung a ni. Hruaitu leh mipui inkar, milian leh mite inkar, mihausa leh mirethei inkar, officer leh staff inkar, mipa leh hmeichhe inkar, pasal leh nupui inkar, fapa (nuta) leh fanu (farnu) inkar thuneihna kârte a zau hle. Society-in hmeichhia leh thalaite chu a ring ngam lo a, chuvangin mawhphurhna pawimawhte a chelh tir duh tlat lo.
Thuneihna kâr zauna ramah chuan mihring intluktlanna lam ngaih pawimawh ber a ni lova, lalna leh nihna indawt chhoh dân leh insân hleih dân chu a langsar hle a, chu chu society kal dan tur angin an pawm a ni. Chutiang ram chu milian, mihausa, kum upa lam leh mipate tan ram nuam a ni a, mite, mirethei, naupang, thalai leh hmeichhiate tan erawh chuan ram hrehawm a ni. Thuhneihna kâr zauna ramah chuan thuneitute corruption-a an inhnamhnawih pawhin an chunga action lak a har hle. Thuthlung Hluia Davida ang khan hremna an pumpelh zel a ni. Davidan midang nupui a uirepui ang khan midangin Davida nupui uirepui ta sela, chu pa chuan inchhira ngaihdam a dil pawhin lunga vawm hlum a ni tho tho ang. Davida erawh chuan thuneitu lal a nih avangin vawm hlum a pumpelh ta a ni.
Thuneihna kâr zauna ramah chuan mipuite tan sawrkar office dawrte a har hle a, thuneituten an thuneihna hmangin hnate tihkhawtlai an tum thin. “Single Window System” an tih, mipui atanga dilna leh mipui mamawh dangte office-a thawktu pakhatin a tihsak vek theih ang chi system a awm ve lo. File kalkualtirin, thuneitu officer leh ministerte chuan bureaucratic red tape hmanga an thuneihna han chelek leh han hman kual vel chu an chak zawng tak a ni. Hmun thenkhatah phei chuan minister leh officer-te chu sawi ngai loah dah ta ila, dealing clerk-te thlengin thamna an phut a, thamna pe lotu file chu tihkhawtlaisak a ni thin.
Thuneihna kâr zimna ramah erawh chuan mihring intluktlanna an ngai pawimawh hle a, nihna leh hnathawhte chu mawhphurhna chauh niin an pawm a ni. Chuvangin hna sang leh hna hniam, milian leh mite, etc tih vel thliarhranna a awm lo a nih loh pawhin, a tam lo a, a lian lo. Mipui an lal hle a, thuneitu minister, officer leh staff te chuan mipui dilna leh mamawhte chu a hun takah tihsak zung zung an tum thin. Thamnate an phut lo a, an la lo bawk. Chutianga thuneihna kâr zimna ramah chuan eirukna a hluar lo a, mipui an zalenin an thla pawh a muang.
Chutichuan khawvel ram hrang hranga thuneihna kâr zau leh zim tehna (index) chu tehna mark 0-120 hmangin Pu Hofstede chuan tiang hian a tichhuak ta a. Tehkhinna atan ram tlemte tarlang ila: Thuneihna kâr zau em emna ramte: Malaysia (104), Slovakia (100), Libya (100), Libya (100), Iraq (97), Guatemala (95), Bhutan (94), Philippines (94), China (80), India (77); A laia mi: Japan (54), South Africa (49), Italy (49), United States (40); Thuneihna kâr zim berna ramte: New Zealand (22), Denmark (18), Israel (13), Austria (11).
India hi thuneihna kâr zau berna ram zingah a tel ve a, a dinhmun 77 hi khawvel average 56.5 ai pawhin a sang a ni. Chumi awmzia chu India society hian thuneihna sem rualnaah intluktlan lohna awm chu thil kal dân tur niin a pawm a, chuvangin thuneihna leh hausaknaahte intluktlan lohna a lian em em a, lalna leh nihna indawt chhoh dân leh insân hleih dân (hierarchy) awm chu society kal dan tur niin a pawm thlap a ni. Thuneihna kâr zimna ramah erawh chuan mi tin intluktlanna an ngai pawimawh a, hierarchical system an kalpui ve lo. Entirnan, thuneihna kâr zimna ram New Zealand-ah chuan Prime Minister term thum (1999-2008) lai chelh Pi Helen Clark kha super marketah naupangten hmu sela, “Hi Helen,” tiin an chibai ang a, amah pawhin “Hi, how do you do?” tiin a chibai let ve mai ang. “He naupangte hian min va zah lo ve, min va hlau lo ve,” tih rilru a pu lo ang. India ram angah erawh chuan kan Prime Minister hi “Hi Modi” tiin naupangten an chibai ngam a rinawm lo, amahin pawi a tih kher loh pawhin.
Mizoram hi thuneihna kâr zauna tehnaah eng zatna vel nge kan ni ang le? India dinhmun 77 aia hniam (zim) zawk kan nih a rinawm loh. India national dinhmun ai pawhin a kâr a zau zawk mai thei. Pu, Pi, Doctor, Professor, Reverend, Reverend Doctor, Advocate, Engineer, IAS, IAS retired, IPS, MCS, MPS, zahawm, zahawm ber, etc, etc tih title te hmanga inkoh leh inhmelhriattir kan lawm dan atangte hian leh mi thenkhat phei chuan chutianga an title sawi tel ngei leh ziah tel ngei an phut thin dânte ngaihtuahin, Mizoram hi thuneihna kâr zau em emna ram a ni. Chair-a milian zâwn kan chin dân leh kan zawna leh kan zawni te pawhin pawi tihna leh zahna chang an hriat loh dânte enin a lang chiang a ni. Kan Chief Minister hrawn mek hi, Aizawl market pakhatah hmu ta ila, kei chhim tawp lam thingtlang upa hian, “Duhawm” tiin va chibai ta ila, min hmutute chuan “Kan Chief Minister a va zah lo ve; sawrkar protocol a hriat loh chu thu hran ni sela, kan hnamzia pawh a hre lo a nih hi,” min ti ngei ang. Nge, kalphung thar kalpuitu a ni a, chuvangin thuneihna kâr tihzim chu kalphung thar pakhatah a pawm a nih erawh chuan le, a lawm zawng tak a lo ni phian thei bawk.
Mizoramah hian hruaitu leh mipui inkar, milian leh mite inkar, mihausa leh mirethei inkar leh officer leh staff inkar thuneihna kâr zauzia chu tlang hriat a ni a, sawi ngai loah dah ila. Hmeichhia leh mipa inkar power distance leh kum upa leh thalai inkar power distance lam sawi zau kan tum dawn a ni. India hi thuneihna kâr zau tehnaah khawvela sang ber ram zingah tel ve mahse, gender power distance-ah chuan phai lam State leh Union sawrkarte khu Mizoram aiin a kâr a zim zawk daih a ni. State Governor, Chief Minister, Minister leh MLA hmeichhia an awm teuh tawh a, Union level-ah pawh President, Prime Minister leh Speaker thutthlengte hmeichhia-in an luah tawh a, Minister pawh hmeichhia an awm teuh. Hmeichhe MP phei chu tam tak an ni. Kohhranah pawh hmeichhia pasitawr tam tak an awm tawh. Mizoramah erawh chuan hmeichhe MLA pakhat pahnih a khat tawkin kan nei a, hmeichhe Chief Minister leh Speaker kan neih thei rih lo chu thu hran ni sela, Cabinet Minister takngial pawh kan sawrkar hrawn mek ami hi kum 1972-a Union Territory kan nih tir atanga kum 53 lai a liam tawh hnuah a pakhatna a ni mai awm e. Hei hian Mizoramah hian mipa leh hmeichhe thuneihna kâr (gender power distance) a zau hle tih a tilang chiang hle a ni.
Gender power distance-ah chauh a ni lo; Mizoram hi kum upa zawk leh naupang zawk thuneihna kâr (age power distance) zauna ram kan ni tel. Kan thalaite chungah rinna kan nghah theih lohzia chu thalai pawl (KTP, YMA, MTP, etc) hruaitu kan neihte enin a lang leh thin. Pavalai leh Upa Pawl member leh hruaitu ni tawh turte thalai hruaitu an la ni hlawm a, kum upa lamte hian tlangval leh nula thalaite tana leadership training leh tawnhriat an neihna tur hun leh hmun tha kan luah khalh tlat a ni. Mizorama mipa upa thenkhatte phei hi chuan hmeichhe pawla hruaitu nih pawh an duh mai dawn hi maw. Ni e, Mizoram hi thuneihna kâr zauna ram kan nih avangin zirlai ni lohten zirlai pawl hruaitu an nihna leh thalai ni lohten thalai pawl hruaitu an nihna society leh ram kan ni e.
Mizoram kohhranteah pawh hian intluktlanna a awm tak tak lo. Thuneihna kâr a la zau rih hle. Mipa a nih pawhin a kum a la upat rih loha, pasitawr rawngbawl hna a thawhna service a la tlem rih a nih chuan, eng anga leadership talent neih tha, thlarau mi leh puitlinna nun nei pawh ni se Headquarters hruaitu nih phal an ni lo. Hmeichhia phei chu, Salvation Army tih lohah chuan, hmeichhia an nih vang hrim hrimin pasitawr rawngbawl hna thawh phal an ni lo. Pathian kohna an dawng a, anmahni pawhin pasitawr rawngbawl hna thawh an chak pawhin kohhran chuan, “Pathian chuan ko chein nang pawhin pasitawr rawngbawl hna thawk duh mah la, hmeichhia i nih avangin kohhran chuan kan ko lo che a, mipate angin pasitawr i nih ve kan phal lo,” a ti tlat a ni. Hmeichhia lehkhathiam, talent neih tha, leadership qualification neih tha, thlarau mi, mi puitling, mifing leh mi tha aiin, amah anga qualification nei tha lo mipa chu, mipa a nih avangin duhsak a ni zawk thin a ni. Rawngbawltu (tual upa) leh upa hmeichhia pawh tlemte chauh an awm rih. Biak Ina inkhawm tam zawk, thilpek leh Kohhran program leh project-tea thawhhlawk berte chu hmeichhiate ni mahse, hruaitu erawh chu an nih ve phal a ni lo. An talent, an thiamna leh an service kan chhawr tangkai a, thuneitu leh hruaituah erawh chu kan dah duh lo. Mizoram mipa tam tak chu hnamdang leh ram danga hmeichhiate ring ngam a, an hnuaiah zir duhin thawk duh tho si a, mahse mahni hnampui hmeichhiate zawk ring ngam lo a, hmuhsit tlattute an ni. Hringtunu hmuhsitna a nihna lai a awm. Kan rorelna committee tam takah pawh kum upa lam mipa hlir kan thu a, a la “Taliban” rih tlat a nih hi maw!
Isua Krista khawvela a lo kal chhan pakhat chu mihringte zinga thuneihna kar zau lutuk tihzima, mihring intluktlanna awmtir turin a ni. Hnam nihna te, mipa nihna te, lal leh lal khawnbawl nihna te, hruaitu nihna te, khawsa thei nihna te leh kum upa nihna te chhuanlama thuneihna kâr zau lutuk hnamzia leh sakhua siamthata, mi tin intluktlanna nun kalpui turin a lo kal a ni. Chu mi tin intluktlanna theology leh nun chu thuneihna kâr zau em emna hnamzia leh sakhuanaa seilian Juda hruaitu min Paula pawh khan a tawnhriat ve a, dik a tiin tha a ti hle a, chuvangin tiang hian a sawi nghe nghe a ni: “Juda leh Jentail, bawih leh bawih lo, mipa leh hmeichhia a awm chuang tawh lo, Isua Kristaah chuan in zain pumkhat in ni” (Gal 3.28). He Bible bung leh changa “pumkhat” tih hi Kristaa hnam tin, mi tin, hmeichhia leh mipate intluktlanna a kawk tel a ni. Pathian Thu (Bible) ringtua inchhal Mizorama kohhran hruaitu leh ram hruaitu tam tak erawh chuan, Juda leh Jentail intluktlanna leh bawih leh bawih lo intluktlanna chu an pawm theih laiin, mipa leh hmeichhia intluktlana Pathian Thu erawh chu an pawm duh hauh lo.
Thuneihna kâr zimna society leh ram chu intluktlanna leh inzah tawnna tuallenna society leh ram a ni a, mi tin tan a nuamin a thlamuan thlak hle. Nu leh pa, zirtirtu, hotu, hruaitu, aia upa, pasal leh nuta (mipa) te zahna leh hlauhna hi chhunzawm zel tur kan hnamze tha a ni e, kan ti mai thei. A dik. Chutih rual chuan zahna chu one-way traffic ni lovin, two-way traffic (inzah tawnna) a ni a, Mizoramah erawh chuan one-way traffic a la ni rih hi maw. Fate, student-te, staff-te, naupangte, thalaite, nupuite, farnu leh hmeichhiate zahna kan tlachham hle. Mi tin intluktlanna leh inzah tawnna a awm thei rih lo. George Orwell’n a thawnthu bu Animal Farm a “some are more equal than others,” a tih kha kan la ni rih e.