Rorelna dik chu tu kutah nge ni ta ang le?

  • Dr. C. Lalrampana

Mizorama political party hmasa ber Mizo Union khan April 6, 1946 atang khan Mizo Autonomous District Council-ah rorelna changin January 12, 1974-a Indian National Congress nena an inzawm (merger) thleng khan kum 27 chuang zet ro a rel a. Kum 1951, 1957, 1962 leh 1966-a District Council inthlanpui hmasa 4-ah khan an chak (champion) fai vek a ni. He party hi April 6, 1946 khan “Mizo Common People’s Union” tia din a ni. Mizo Union party thurin (Ideology) ber chu Mizo lal rorelna tihtawp leh Independent state, a theih loh vek pawhin Mizo hnam zawng zawngte chu rorelna pakhat hnuaia awm a, Cachar, Manipur, Tripura leh Chin Hills-te telin Mizo hnahthlak chenna tawh phawt chu State khata awm a ni. Hei hi Greater Mizoram tihna tho a ni. He ideology atang hian Mizo lal bân chiah a hlawhtling a, Independent leh greater Mizoram erawh lung bang sut ang a ni.

Indian National Congress hian Mizoramah hian hmun pawimawh tak a luah a, Mizoram Pradesh Congress Committee (MPCC) chu party state unit a ni. MPCC hi India ram hmarchhak biala an inzarpharh zelnaa din a ni. Mizorama Congress Party chanchin hi kum zabi 20-na laihawl vel atang khan a intan a, chutih lai chuan Mizo Union, regional political party chu kum 1974-a Indian National Congress nen an inzawm a, he inzawmna hi congress party than duan chhan bulpui ber a ni. MPCC hian state inthlannaah hlawhtlinna hrang hrang a nei a, kum1989; 1993; 2008;201 1984, 2008 leh 2013 khan inthlanaah hnehna a chang a ni. Congress Party ideology bulpui ber chu: Secularism leh miretheite chawikan a nih rualin sem policy NLUP kalpuiin a hlawhtling lo hle a, vote zawn nan chiah a tangkai niin a lang. Conress Party CM Lalthanhawla kha term 5 (kum 21) chhung zet kum 1984-1986; 1989-1993; 1993-1998; 2008-2013; 2013-2018 a sawrkar thei a, a tluka CM ni rei an awm lo.

Mizoram People’s Conference, regional political party a lo piang a, 17 April 1975 khan Brig Thephunga Sailo-a’n a din a ni. Pu Thenphunga hi kum 1979 a?anga 1984 thleng khan kum 6 chhung PC party chairman leh chief minister a ni. Sipai officer Pension a ni a, chumi hnuah chuan political party a din hmain human rights activist a ni.

PC party ideology ber chu dikna, rinawmna taimakna; mihring dikna chanvo humhalh leh mamawh bulpui 6 (6 basic needs)-te a ni. A thil tumte hi tha hle mah se, hunin a daih ta lo a ni. Kum 1984-a MPC a hneh loh hnuah kum 20 chhung zet eptu party lian ber a ni. Kum 1998 Assembly inthlanpuiah he party hian Mizo National Front nen pre-poll coalition an din a. Mizoram People’s Conference chuan inthlanaah seat 12 an la a, Mizo National Front chuan seat 21 an la a, hei vang hian party pahnih hian coalition sorkar an din ta a ni. People’s Conference leh Indian National Congress hian Village Council-a inthlanah inremna thuruk an neih avangin December 1999 khan he pawl hi a tla ta a ni.

Kum 2003 inthlanpuiah seat 3 chauh an la a, kum 2008 inthlanpuiah khan seat 2 an la a; kum 2013 khan seat 1 an la a, a tawpah kum 2018 inthlanpuiah seat 4 an la a, mahse, June, 2019 khan an party chhuahsanin an MLA-te chuan Zoram People Movement an zawm ta a ni.

Jan. 1, 1961-a din MNF chuan kum 20 chhung zet zalenna a sual hnuah kum 1986 khan Laldenga kaihhruaina hnuaiah Mizoramah sawrkarna a din a, August 21, 1986 atanga September 7, 1988 thleng a awh a ni. MNF chuan Zoramthanga kaihhruaina hnuaiah kum 1998 khan thuneihna a changleh a, December 3, 1998 atanga December 11, 2008 thleng khan a zawnin a sawrkar a ni.

A vawi 3 nan kum 2018 state Assembly inthlanpuiah hnehna a chang a, Zoramthanga chu a vawi 3 Chief Minister a ni a, December 15, 2018 atanga December 5, 2023 thleng khan a ni. A ideology ber chu Pathian leh kan ram tan tih leh, ei leh bara indodelh, Jhum control, MIP & SEDP tanchhana mipui bumna sem policy bawk a kalpui niin a lang. Mahse, a hlawhtling ta lem lo a nih hmel. Thil mak ve tak chu MNF hi kum 1959 mautam tam lo hmachhawn tura din nia sawi a nih thin angin kum 2007-2008 mautam tam leh Covid-19 hripui vanga tampui 2019-a lo thleng kha a hmachhawnleh chiah zel a ni.

Zoram People’s Movement (ZPM) party kum 2017-a Regional Party paruk inzawmkhawma din niin July 2019 khan Election Commission of India-ah official-in register a ni a, Party thil tum ber chu Mizorama sawrkar lo awm tawhte aia eirukna tel lo leh ?ha bika rorelna kalpui a ni. Regional party 6 inzawmkhawm an ni a, chungte chu-Mizoram People’s Conference, Zoram Nationalist Party, Zoram Exodus Movement, Zoram Decentralization Front, leh Zoram Reformation front te an ni. An Ideology chu: Secularism, sakhaw tlem zawkte humhalh, leh conservative value-te tana thurawn pek thin a ni. IPS officer hlui leh Congress hruaitu, kum 2017-a ZPM zawmtu Lalduhoma kaihhruai a ni. Kum 2018 Mizoram Legislative Assembly inthlanpuiah seat 8 an la a, kum 2023 inthlanpuiah seat 27 an la a, Mizoramah a sawrkar ta mek a ni. Kum 2023 Assembly inthlanpuiah ZPM-in hnehna an channa hian Mizoram politics-ah danglamna nasa tak a thlen a, kum tam tak Mizo National Front (MNF) leh Indian National Congress-te lalna a titawp a ni. Rorelna tha, administrative reforms, leh economic development a ngai pawimawh ber a, NLUP & SEDP ang deuh SDRP bung 14 zet a duang a, mahse, a sawi leh intiam lawk loh ang hlirin ro a rel ta niin a lang a, mipui an phunnawi nasa hle. Rorelna dik kalpui tura insawi uar ber party hian rorelna dik lo, hleih neia rorelna (Nepotism) a kalpui nasa hle niin a ngaih theih ta ni.

Kum 1946 Mizo Union Sawrkar atanga chhuta kum 2023, kum 78 zet liam hnuah sawrkar kal tawhte aia tha bika rorelna kalpui tura hahipa,kamsira chil phuan tla duah duah khawpa insawi tlawr thin ZPM hi Eptu Party-tin atang leh Neutral atang leh Sawrkar hnathawk zawng zawng deuhthawin enchhin ve hrim hrim duhna avangin kan vote rawn a, sawrkarna an din thei ta a ni. Party 6 tlemte te inzawmkhawmte khan an party mi leh sa zawng zawng fawmkhawmin 100% pawhin vote thlak se, engtikawng hawi zawng mahin sawrkarna an siam zo lo tih chu thudik awmsa kawthlera tlu reng chu a ni. Mahse, kan han vote-pui a, lalna leh thuneihna an han chang te te a, “A zual zawpui vailenhlo” tih chu nep te niin a lang ta. Kum 78 zet rorelna chhemi kan ning tawh a, rorelna dik beiseiin enchhin sawrkar a piang a; enchhin erawh a lo dawl lem lo hle tih chu a taka hretute vek kan ni. Pathian fapa, sualna nei lo, leh bawlhhlawh kai lo, Lal Isua meuh pawh kha he khawvelah hi chuan Sadukai, pharisai leh sanhedrin-hote hmaah chuan teh tlin a ni lo. Chutiang bawkin mifel leh thianghlim famkim, roreltu tha erawh beisei rual a ni lo. Mahse, a hmaa mite aia ziaawm zawk tura an insawi chamchi avang leh rorelna dik zawk kalpui tura an insawi chiam chiam avang khan mipuiin beiseina lian tak kan neih avangin “Khawinge mawle, a ni tak alawm..” tiin enchhin duhin kan vote rawn ta mai chauh a ni. Amaherawhchu, “Kan ti ang” an tih tam tak chu “Kan tileh lovang” tih ang maiin dawtah a tham ral zo ta mek a ni e.

Hetih lai hian thil harsa, mak tak leh buaithlak deuh mai chu-Mizo mipuite hian Social media platform hrang hrangah leh inkawmho, titiho, inrawnkhawm leh mithi in. Khawhar ina lenkhawm. Zaikhawmnaahte hian roreltu tha leh rorelna tha chu kan duhin kan mamawh hle niin kan sawi theuh thin. Mahse, roreltu tha ni tur leh rorelna tha din tura a taka pen chhuak duh, mi fel leh tha, mi rinawm leh rintlak, mithiam leh taima, dikna ngaina mi engemawzatte hian pen chhuaha rorelna dik hun chhuah an tum miah lova, an tawm im tlat a; midangte tihah an dah tlat thin hi a ni. Hetianga mahnia inthukru leh tawm im tlatte hian ke an rawn pen chhuah hma chuan kan ramah hian rorelna dik hun chhuahin a awm thei ngai lovang. Kan ram roreltute hian Pathian thu awi mai se’ng chuan mipuite chuan thu awih takin kan zui ang a, rorelna dik chu a hrana puana sawi sawi ngai lovin a takin kan nei mai dawn a ni. Chuvangin, rorelna dik chawh chhuah dan (formula) dik tak chu ‘Pathian thu awih’ hi a ni mai. Kan thenawm state-a mite’n kan ram hi an rawn siam tha ngawt thei lo, a chhunga cheng Mizote ngei hian Pathian chakna rin chhanin, a thu awiin ram leh hnam hi kaihruai ila Rorelna dik chu a lo thleng ang a, kan kut ngeia awm a ni tih kan hre chiang tawh ang.

Kum 78 chhung zet rorelna chelh tawhtute pawh khan a tirah chuan rorelna dik an tlangaupui vek a, chutiang taka kalpui pawh chu an tum theuh thin. Mahse, lalna leh thuneihna an chan chiah atangin Pathian thu leh a duhzawg tih aiin ama duhzawng leh pumpui ringawt ngaihtuaha thlemtu setana lamtluang an thlan zawk thin avang khan rorelna dik an kalpui thei thin lo a ni. An hotu lu ber CM atang zel khan Pathian tih mi, Pathian thu awih ni se’ng chuan Mizoramah hian rorelna dik, khawvel entawn tlak leh ram nuam nihna dinhmun a hauh tawh tawh ngei ang. Chuvangin, rorelna dik chu Zofate kutah ngei a awm ta tih kan hriat tlan a pawimawh hle.

Leave a Reply

error: Content is protected !!