- Laiu Fachhai
Lalte hun lai kha chuan ramte kha lal ta ni mah sela mipuiten man pek lohin in hmun lo ramte an nei thei a, an siam thei a ni. A awmzia chu, lal hnenah chhiah tlemte (nominal tax) chu chawi mahse, ramte kha vantlang (community) ram angin a kal a, lalte leh an khawnbawlte khan tha tak leh dik takin in hmun, huan hmun leh lo hmunte semin ro an rel thin. Chuvangin lalte hun laia Land tenure system kha community ownership a nihna lai a awm ve. Democracy ram kan nih hnuah hian, Mizoram leilungte chu community kutah a awm leh zual ta a. Nimahsela ram duhamtu mihausa, thuneitu leh thiltitheitute chuan mipui ram an duh zat leh an duhna hmunah an nei zel a, thingtlang mite leh miretheite chanvo tur a tlem tial tial a ni.
Mizoram thingtlang lamah chuan, ADC area te huamin, lalte hun laia khua leh khua ramri kha kan la chhunzawm rih a. Eng emaw chen chu community (village council) kutah ram a la awm rih a ni. Khawpuiah erawh chuan a dan a dang tawh a. Khawpui (urban) leh thingtlang (rural) te huapin the Mizoram (Land Revenue) Act, 2013; Act No. 5 of 2013 siam a ni a, amendment te a awm nual tawh mai thei. Autonomous District Council (ADC) ten a hranin land tenure system an nei ve bawk. A eng a pawh chu lo ni se, Mizoramah hian, ADC area te huamin, mimal leh chhungkua thenkhatin khawpui leh thingtlang area-ahte ram an nei tamin an nei zau hle a, an neih belh zel a ni. Hetianga a kal zel chuan, miretheite tan an lu nghahna tur takngial pawh ram an neih theih loh hun a thleng ang.
The Mizoram (Land Revenue) Act, 2013 chuan permanent cultivation (huan, leilet, etc) atan bigha 60 (sq meter 80,268) aia tam lo neih a phal a, khawpui leh thingtlang khuatea inhmun atan bigha 1 (sq meter 1337.80) aia tam lo neih a phal a ni. Mi pakhatin Land Settlement Certificate (LSC) emaw land pass emaw pakhat chauh a nei ang, tih erawh chu he Act hian chiang takin a tarlang lo a ni. ADC area-ah pawh, entirnan, Mara ADC-ah chuan permanent cultivation atan pass pakhatah hectare 2 aia tam lo ram pek theih a ni a, mi pakhatin LSC/pass pakhat chauh a nei ang, tih dan erawh chu a awm ve lo a ni awm e.
Mi pakhatin ram a neih theih zat tur land ceiling a awm loh avang hian, thuneitu, thiltithei leh mihausa – Chief Minister, Minister, MLA, CEM, EM, MDC, Municipal Corporation Chairman, Member, VCP leh VC Member, political party hruaitu, vote nei tam chhungkua, officer, sawrkar hnathawk, contractor, sumdawng, dawrkai, etc – te chuan an duhna hmunah leh an duh zat sawrkarin ram a duhsak a, an lei thei bawk. Hun lo la kal zel tura mipui, a bik takin miretheite ram leh in hmun turte an neih khalh vek tihna a ni. Pathian Lehkha Bu Thianghlima Lal Saulan thingtlangpa lo nei mi (peasant farmer) Nabotha grep huan a chhuhsak ang kha a nihna lai a awm (1 Lalte 21). Land ceiling a awm pawhin, an nupui/pasal, an fate leh an tute hmingin LSC an siam thei zel a. Tam tak phei chu an in hmun leh permanent cultivation atana an ram neihte chu LSC-in a tum anga hmang tak tak loin, hralh chhawngin sum tuakna atan an hmang zawk a ni. Khawpui mihausa, thuneitu leh thiltitheipa chuan thingtlang lamah ram zau tak a nei a, a neih belh zel a ni. Chuvangin ram nei loh miretheite tan chuan heng ho hi FCAA 2023 aia hlauhawm zawkte an ni.
Ni e, ram chungchang a nih chuan, politician leh cian lo, officer leh cer lo, mihausa leh mirethei, pasitawr leh tawr lo, kohhran upa leh upa lo, khawpui pa leh thingtlang pa, tih te a awm tawh thin lo. An duhamin an phakar thei hlawm hle. Mizorama civil court case tam ber pawh in hmun leh lo ram chungchanga buaina leh in leh lo ram ro inchuhna case te a ni awm e. Thenawm ramri sawn lo tûra Pathian thupek (Deut 19.14) ngai pawimawh lo Kristiante an pung zel a, Israel rama thuneitute leh thiltitheituten ram neiha an duham lutuk avanga an thiltih Zawlnei Isaia lehkhabuin a sawi, “Mi tel vena hmun rêng rêng awm lo khawp hiala in leh in inzawmtîr zêl leh, lo leh lo inzawmtîr zêl,” tih dinhmun kha kan thleng ve mek a nih hi maw? (Isaia 5.8).
Compensation a lo awm hnuah phei hi chuan, back date-a ram passna siamtirte an awm anga sawi a awm thin a, ram hmun khatah neitu pahnih pathum inthuahnate pawh an awm a ni awm e. He article ziaktu hi vawi khat chu Siaha DC chhuak ta Pi Harleen Kaur nen kan inkawm a, “Pastor, pulpit tlang atangtea thu in sawi hian dikna leh rinawmnate sawi tel ve thin ula tih ka ngên (request) a che u,” tiin a sawi a. Kan sawi thin thu leh kei phei chuan ka sawi tam tawhzia ka hrilh a. Eng vanga chutianga sawi nge a ni tih ka zawt chuan, “Kaochao leh Tipa inkar kawng zauhna atana compensation pek a hun tawh a, pek tur pawisa pawh a rawn thleng tawh a, mahse ram inchuhte an tam avangin court case a tam a, tun thlengin hna kan la tan theih lo. Ram hmun pakhat mi pahnih pathumin an inchuh a nih chuan, tidik lotu chu an awm ngei tihna a ni a…,” tiin a sawi a. Isua Krista ringlotu’n Kristian pasitawr hnenah dikna leh rinawmna thu an sawi ta mai chu, a zahthlak hle.
Land ceiling neih loa kan kal zel a nih chuan, Mizoram leilungte hi thuneitute, thiltitheitute leh sum nei tam apiangten an in sem zoh hun leh an lei zoh vekna hun a la thleng lo ang tih a sawi theih lo. Chuvangin land ceiling neih a hun tawh takzet a, kan tihmakmawh a ni. Israel fate kha an thutiam ram chu rualkhai taka in sem turin Pathianin thu a pe a (Numbers 26.52-54; Ezekiela 47.14), keini pawh Pathianin kan zavai tana min pek kan ram leilung hi rualkhai taka insemin, i luah lum ho dial dial ang u.
“Ram ruak a awm” tih tawngkamte hriat a ni thin a. Mizoramah hian, ADC areate huamin, ram ruak a awm lo. Neitu an awm vek. A neitute chu a khua leh tuite hi kan ni a, kan zavaia ta a ni. Chuvangin heng “ram ruak” tia an sawi sual thin ramte hi chhuan lo la awm zel turte tan i humhalh sak ang u. Chutilochuan he ram zau leh tha Pathianin min pek ramah hian in hmun lo ram nei lo (landless) khua leh tuite an awm palh ang e.
Khawtlang, ram, kohhran leh NGO hruaitute, sawrkar hnathawkte leh mipuite chuan, ram leh kohhran rawngbawl hnate kan chawlhsan hunah Samuela anga inthlahna thuchah sawi thei turin, ram neih duhamna sualna ata sim ila, corruption leh sualna dangte sim bawk ila, Pathian duhdan anga ram leh kohhran rawngbawl hna thawk turin a hnenah i inhlan thar leh ang u:
Tin, Samuela chuan Israel mite zawng zawng hnênah chuan, “Ngai teh u, ka hnêna in thusawi zawng zawng chu ka pawm a, lal tûr chu ka siamsak ta che u a. Tûnah hian ngai teh u, lal chuan a lo kaihruai ta che u a; kei chu ka lo tarin ka lû te pawh a lo tuak ta a, ngai teh u, ka fapate chu in hnênah an awm a. Ka tleirâwl lai atangin tûn thlengin ka kaihruai che u a. Heta hi ka awm a. LALPA hma leh a hriak thiha hmaah hian mi sêl teh u le: tu bâwngpa nge ka chhuhsak ngai? Tu sabengtung nge ka chhuhsak ngai? Tu nge ka bum tawh ngai? Tu nge ka tihduhdah ngai? Ka mit tidel tûrin tu lakah nge thamna ka lâk ngai? Ka rûl leh vek ang che u,” a ti a. Tin, anni chuan, “Min bum ngai lo va, min tiduhdah ngai hek lo, tu ma kut atangin lâk âwm loh i la ngai hek lo,” an ti a. Tin, ani chuan an hnênah, “Ka kutah hian eng mah âwm lo in hmu lo tih vawiinah hian LALPA chu in lakah hretu a ni a, a hriak thiha pawh chu hretu a ni,” a ti a. Tin, anni chuan, “Amah chu hretu a ni,” an ti a (1 Samuela 12.1-5).