- Davis Hriatpuia
Ni 10, November, 2025 Vanglaini chanchinbu chhuakah Vanglaini columnist HC Vanlalruata’n ‘Dan Bawhchhiat Sawi Mawi’ tih article a ziak a, khatah khan kan Chief Minister Pu Lalduhoma’n, kumin June ni 30-a central YMA-in Central Anti Drug Squad (CADS)-te ruihhlo man an halral nia khuallian a nihnaa a thusawi rapthlak a tihzia leh India Consitution-a mimal zalenna humhalh tura thutiam ngatin he tiang tharum thawh tura pâwl liante a fuihpawrh chu ṭha lo a tih thu a rawn ziak a nih kha. A thusawi pawimawh zual pawh a rawn ziak chhuak nghe nghe. Ka lo chhiar ve a, mihring dikna chanvo humhalh ve turin dikna an nei lo ang hialin ruihhlo ngaite a chhuah a. ‘Sual’ entir nan hmangin, dan pawh pawisa loa tihhlum (lynching) hial pawh a sawi mawi ta mai hi a zia lo hle. Kei chuan a thusawite ka rawn ziak chhuak dawn lo a, HC Vanlalruata ziah kha a ṭul ti chuan lo en let mai ni se, heti ang mihring tling lo leh mihring an nih anga dikna chanvo pawh phu lo tluk hiala ruihhlo ngaite zawng zawng a chhuak fai vek hi a dik lohzia leh mihring nihna thai bona (dehumanization) chi khat a nihna ka rawn sawi dawn a. Heti ang ngaih dan hian khawvel a lo rûmtir fo tawh tih ka rawn ziak ang.
- Mihring nihna Thai bona (Dehumanization)
Tute emaw a pâwl ang leh a hnam ang tea (tuna kan sawi ruihhlo ngaite pawh huamin) mihring ni phak lo anga ngaihna hi mihring nihna thai bona pakhat chu a ni a. Psychologist Nick Haslam chuan heti hian kawng hnihin a sawi a: Animalistic dehumanization – mite chu ramsa, bawlhhlawh, emaw, uncivilized anga ngaih an nih leh Mechanistic dehumanization – mite chu rilru natna nei ve lo (emtionless), thil (object) emaw hmanrua emaw ang maia ngaih an nih hian, “Keini ang thoa mihring an ni,” tih ngaih dan chu a hnawl a, hei hian tharum thawhna leh anmahni thliar hranna thlenin, chuti anga tih chu a awlsam tawh hle a ni tiin a sawi. French philosopher Michel Foucault-a ‘Power and knowledge’ hmang bawk hian han thlir leh ta ila. Thuneihna (power) leh hriatna (knowledge) hi a inzawm tlat a ti kan tih ṭhin kha. Thuneihna changtuten science, dan, sakhaw zirtirna leh media hmangin mi dangte chungchanga ‘thudik (truth)’ ni tura an duh emaw an hriat emaw chu an siam a. Chumi hnuah chuan he ‘thudik (truth)’ hian thununna leh thliar hranna chu thil dik angin a lantir ṭhin. Entîr nân, racial science leh propaganda chuan mi hang emaw Juda mite emaw chu an hnuaihnung zawk tih hriatna dik lo a siam a, chu chuan an tihduhdahna chu ‘natural’ emaw, ‘dik’ emaw angin a lantîr a ni. Ruihhlo ngaite hi ‘sual’ tih entir nan leklam ber an nih chuan anmahni vuak hlum leh dikna chanvo pawh nei loa siam chu sual dona nena thuhmun a ni tawh dawn avangin rah beh chu thil tih awm renga ngaih a ni ang a, mihring an nih vena chu theihnghilhsak an ni dawn tihna a ni.
- KKK hunlaia mi hangte dinhmun
Ku Klux Klan (KKK) hi kum 1865 khan Confederate Army sipai hluiten Pulaski, Tennessee-ah an din a. He pawl hian mi ngo chungnun bikna (white supremacy) chu an tlangaupui ber a ni. KKK chuan American Civil War hnua mi hangte dikna chanvo an neih theih lohna turin tharum thawhin an che ṭhin a. Mi hangte leh an dikna chanvo leh intluktlanna thlawptu apiang an bei ṭhin. KKK-te chuan an rinna leh propaganda-ah mi hangte chu mi hnuaihnung, ramhuai, rintlak loh leh hlauhawm tak niin an sawi a. Mi hangte chu mi ngo hmeichhiate tan hlauhawm tak an ni tih thu dik lo an thehdarh fo a, mi hangte chu civilized an ni lo tih an sawi fo bawk. Anni anga mihring ni phak lo anga an sawi avangin KKK chuan dan pawh pawisa loa tihhlum (lynching) chu an ching. Heti anga an dehumanized tlat avangin mi ngo tam tak tan chuan pawm theih angin a lantir a ni. He dehumanization kalphung hian thil tum engemaw zat a nei a – Vote thlak, zirna, leh dik taka enkawl an phu lo tih ngaih dan a piantir. Chu chuan tharum thawhna chu thil pangngai angin a lantir – a tuartute chu an khua leh tui emaw, mihring emaw anga ngaih an nih loh avângin. Mi hangte chu mi ngo khawtlang tana hlauhawm an nih thu zirtirna hmangin hlauhna an siam a, tharum thawhna chu ‘invenna’ chi khat anga ngaihna a piantir a tih theih ang.
- Hitler-a leh mihring nih phak lohna
Judate suatna rapthlak tak hi kan hre ṭeuhin a rinawm. Hei pawh hi a bul chu dehumanization tho a ni. Adolf Hitler-a Nazi ngaih danin German hnam chu mi dangte aiin an chungnung zawk tih rinna ṭan chhan atan Philosopher Friedrich Nietzsche-a ngaih dan Übermensch (superman) chu la chhawngin, a tidanglam a. Nietzsche khan he ngaih dan hi hnam leh politics chungchang thu atana a tih a ni lo. Mahse Hitler-a khan chi inthliarna (racial theory)-ah a thlak a, Aryan hnam chu Übermensch dik tak — hnam chak, thianghlim, leh rorêl tura piang — an ni tih sawiin, Judate leh pian phunga mi pangngai phak lo anga an ngaih te, an politics rinna kalhtu te chu ‘Untermensch,’ – mihring ni phak lo, ‘subhuman’an ni tih a sawi. Hnam thianghlim leh German fir din a tumna pakhat a ni. Hitler-a khan a lehkhabu Mein Kampf (1925)-ah Judate leh heng mi pangngai phak lo nia an ngaih te leh an politics rinna kalhtu te chu German khawtlang nun tichhetu parasite an nih thu a ziak. Tin, Judate chu rannung leh natna anga lantîr nân milem te, chanchinbu te, leh zirlaibuah an tar lang chuai chuai a nih kha. Heti ang dehumanization kalphung hian mipuite tan tharum thawhna leh inthliarna chu pawm a tihawlsam phah hle. Nuremberg Laws (1935) ang dante khan Judate dikna chanvo a ṭhiatsak a, a hnuah Holocaust thlengin, Juda mi maktaduai ruk vel an that a nih kha.
- Ruihhlo Ngaite mihring an nihna Thai bona
Mihring nihna thai bo (Dehumanization) hi tharum thawhna hmahruaitu a ni fo mai. Hannah Arendt-i lehkhabu ziah ‘The Origins of Totalitarianism’ (1951)-ah khan kan mihringpuite ngei pawh mihring anga ngai lo a, pâwl ang emaw, hnam leh sakhua ang emaw chauha kan hmuh chuan an mihring nihna kan zah tawh lo a, tichuan anmahni neksâwrna chu thil pangngai leh pawi tih lohna a awm tawh ṭhin, a ti. Kan mihringpui anga kan en tawh loh chuan thosi ben hlum hmiah hmiah chu a har tawh lo tawp ang. History kan en let pawhin a chiang awm e. Hei vang tak hian a nia, sawrkar hotu ber Chief Minister-in heti anga ruihhlo ngaite zavai pâwng dem (generalized) a, mi sual, khawtlang tana mi hnawksak tia, pâwng chil hlum mai pawh sawi mawi zawnga ṭawngkam a chhep ta mai hi a pawi hle a, mihring dikna chanvo palzutna lian tak a ni.
Kan Chief Minister thusawi ngaithla emaw, Vanglaini Columnist HC Vanlalruata’n a thusawi a ziah chhuah kha chhiar tawh emaw kan awm chuan “Kan ramah sualna a zalen ang,” kan Chief Minister-in a tihna ki te kha rapthlak eltiang tak a ni. Ruihhlo ngaite an zalen chuan sualna a zalen a tihna tluk thawthang a ni a, sual symbol atan a hmang tihna a ni. Hei hi tuna kan tar lan tak entirna pahnih kan pek aṭang hian khaikhin ta ila, dehumanization chi khat a ni tih a chiang awm e. Mihring anga en loin, sual ang chauhin a hmu thei tawh a. Hei hian tharum thawhna chu tiawlsamin, anni vuak leh tihhlum hial pawh, ‘sual do’ an ni dawn tihna a ni a, khawtlang tana ṭhahnem ngai intite tan anni vuak chu a nuam sawt ang le!
Tin, sual entir nan ruihhlo ngaite a hmang hian kan khawtlang tana sual bulpui zawk tak a hai der lui tihna a ni ang em? Ruihhlo dotuten an man zen zen ngai loh ruihhlo tawlh ru class sang deuh ho te, chhun pachanga rukruk ching bureaucrat te leh ram retheihna remchanga laa kan ramngaw hralhtu te hi anni aia ‘sual’ zawk chu an ni lawm ni? A thu hrimah, kan Chief Minister thusawi danah khan ruihhlo ngaite hi tihdam tumtuten talhfiak nena vuak sim, vuak dam, vuak hlum, hial pawh an tum ta em ni, han tih tur khawp niin a lang. Tihdam tum intite khan talhfiak lek theihna dan khawi aṭangin nge an neih bik ang? Tichuan, a pawimawh ber chu, vuak hlum thleng pawh inhuamte hian tihdam tumna tak tak an nei ang em, tih hi ngaihtuah tham tak a ni ang.
Kum 1948 khan United Nations chuan Universal Declaration of Human Rights (UDHR) chu a pawm a, chutah pawh chuan, “Mihring zawng zawng hi zalenna leh zahawmna leh dikna chanvo inang vek neiin kan piang,” tih kan hmu. Mihring piang tawh phawt chuan he dikna hi kan nei vek a, kan Chief Minister-in a thusawia ‘Ngawlvei satliah’ a tihte pawh khan he dikna hi an nei a ni.
- Tlipna
Rah behte lam ṭang Isua pawh khan a hun laia khawtlangin mi bawlhlawh a ti te, khawtlangin an tlangsâwi (lunga den hlum an tum) te leh ram leh hnam phatsantu an tih chhiahkhawntu te thlavang hauhin, an zingah thlengin, zirtirah koin, an tan dingin, “Heng ka unau te berte zinga mi pakhat chunga in tih chu ka chunga ti in ni,” a tih kha. Isua aṭang hian kan inzir thar a ngai a nih hlawm hi!
Ni e, ruihhlo hi kan ram tichhetu pakhat a ni, kan do zel ang. Ni e, ruihhlo avangin mi puanphote an lo sengsak a ni mai thei e, chuti ang titute chu dan anga hrem ni mai se. Mahse, heti anga ruihhlo ngaite zawng zawng vai hmaa, mi sual anga chhuah a, dehumanized a, khawtlanga leng loa siam leh tihhlum hial pawh sawi mawi hi a Isua lo hle a, ram danpui leh khawvelin a phal loh a nih bakah, heti ang hi ti ila, entirna kan tar lan tak, KKK ho te, Hitler-a leh a pâwl te ang chauh kan ni ve dawn tihna a ni asin! Mihring nihna thai bo tumtute (dehumanized tumtute) hi mihring nihna (humanity) hloh khawpa che zawktu leh mihring nihna (humanity) hloh hmasa zawktu an ni tih kan Chief Minister leh mipuite hian i hre thar leh ang u.