- Dr. C. Lalrampana
Isua’n Galilee tuipui a sawi dan chu Bible-ah hian hmun hrang hrangah a awm a. Chung zinga thenkhat chu tarlang hmasa ila: Marka 1:14, 16: Tin, Johana an man hnuin, Isua, Pathian Chanchin Tha hrilin, Galili ramah a lo kal a, 16 Tin, Galili dil kam chu a hrut laiin Simona leh Simona unau Andria chu dilah chuan len dengin a hmu a; sangha mantu an ni reng a. Luka 4:14 Tin, Isua chu Thlarau thiltihtheihna puin Galili ramah a haw leh ta a; tin, a chanchin chu, chu mi vel ram tinah chuan a thang ta a. Mat. 4:18 Tin, Galili dil kama a len pahin, unau pahnih, Simona (Petera an tih chu) a unau Andria nen, dilah chuan len dengin a hmu a; sangha mantu an ni reng a. Mat. 26:32 Nimahsela, ka thawhleh hnuin Galili ramah in hmaah ka kal ang,” a ti a.
Isuan sangha 2 leh chhangper 5 hmanga mipui 5,000 a hraina hmun a ni. Galili tuipui hi Isua rawngbawlna hmun pawimawh tak a ni.
Galili Tuipui hi Tiberia dil, Genezareth dil emaw Kinneret emaw an ti bawk. Hei hi Israel rama tui thianghlim leh tuipui chhawrnaawm tak a ni. Khawvela tui thianghlim leh tuipui hniam tak a ni a, a dawttu chu tuipui thi (Dead Sea) a ni. A sang lai berah feet 705 (metres 215) aia tlem lo a ni a, tui a tlem lai chuan feet 686 (metres 209) aia sang lo a ni. A kam vel chu km 53 (miles 33) a ni a, a sei zawng chu km 21 (miles 13) a ni a, a zau zawng chu km 13 (miles 8) a ni. Tui tam lai berin a zau zawng chu km² 166.7 (miles² 64.4) a ni a, a thuk lai ber chu metres 43 (feet 141) a ni.
Jordan lui hnar chu Dan lui a ni a, chu chu Harmon tlang bulthut atanga lo chhuak a ni.
Kineret tih hi a hming dik tak a nia ..
Numbers 34:11
tin, ramri chu Sepham atangin Ribla thlengin, chhak lampangah a chhuak ang a; tichuan, ramri chu a chhuk zel ang a, Kineret tuifinriat chhak lampang a chhun ang a;
Deut. 3:17
tin, Araba leh Jordan pawh ramri atan Kineret atanga Pisga chhak lam pangper hnuaia Tuifinriat Al, Araba tuifinriat thlengin.
Kineret tuifinriat atanga luang chhuak leh pawh hi Jordan lui a la ni zel a, tichuan, tuipui thiah a luang lut ta a ni. He dil hnâr hi Jordan luipui a ni a, chhim lam panin a luang chhuak a, Degania Dam-in a thunun a ni.
Galili tuipui hi August 8-10, 2025 atang khan a sen ta phût mai a! Hei hi thil thar a ni lo, algae chi khat Botryococcus braunii avanga thleng a ni. Algae hian ni eng leh nisaah pigment sen a siam chhuak ?hin. Israel Water Authority chuan mipui tan a him tawk thu leh natna a thlen loh thu an sawi.
Engvangin nge Galili tuipui a sen?
Algae chi khat, Botryococcus braunii avangin nisensa êng pigment chuan rawng sen siam chhuakin a rawng inthlak angin a lang ta mai niin mithiamte chuan an sawi. Hetih lai hian Kristian thenkhatte zingah ni hnuhnunga thil mak lo thleng tur hrilhlawkna ang hiala sawi leh insawithaih ang dawn dawna tlangaupuite an awm mek nia ngaih a ni. Mahse, Israel mithiamte chuan hetiang hi a thlen fo thu leh galili tui hi mihringte tan a hlauhawm loh thu an sawi.
Tuipui dinhmun:
Tui tlem lutuk avangin tuipui dinhmun a tla hniam a, Ni khatah cm 1-in a tlahniam mek a ni. Tui dinhmun -212.47 meters (vawiin nia hriat theih chin) a ni. Israel Water Authority-in tui him tawk thu a sawi rualin Algae avanga hrisel lohna thlen chhan tur a awm loh thu an sawi. Tuipui dinhmun erawh ngaihven reng a ngai a. Galili tuipui, Bible-a hmun pawi mawh tak, Israel rama tuipui nuam lawng chawlhna hmun a ni..
Geographical area chu Israel ram chhung, hmar chhak, Jordan Rift Valley-ah a awm. A chhehvel chu Golan Heights leh Galilee region-in a hual.
Hma a sawn dan:
Kum 1989 khan, a chhim tawp lamah hian mihring chênna hmun hlui tak an hmuchhuak a. Battle of Hattin, kum 1187 khan, Sultan Saladin-a’n Crusader-te a hnehna hmun a ni.
Tuna a dinhmun mekah chuan Israel rama tuipui pawimawh pawl ber a ni a, tui thianghlim lakna hmun pawimawh ber a ni.
Bible-a a dinhmun: isua rawngbawlna hmunpui ber a ni. Isua’n zirtirte a kohna hmun, mi tam tak tana ei tur a pek chhuahna hmun a ni.
Galilee dil sen ta phût mai hi rihdil, tamdil, Palak dil, rung dil, Dilpui leh eng dil emaw bera thleng ni se chuan zawlnei der, intizawlnei leh inlarna hmu thar an tamleh chuah chuah ngawt ang. Chumai piah lamah mi awl thawng, tihtur nei lo, sum ngah tak tak a hmuna en tura lirthei changkang tak tak nena duh duhna hmuna kal chhuak thei hovin a’n han kal chilh leh ngei bawk ang a, zeldin thubawla titi maksak tak tak sawi tur kan hreleh hlawm ngawt ang. Mahse, Galili tuifinriat anga tui rawng inthlak danglam thin kan nei ve lo hlauh hi a vanneithlak hle.