- Dr. C. Lalrampana
Mimal, chhungkua, pawl, kohhran, company, zirna in leh sawtkar Pisa thleng hian pawisa inpuktir inbatsak chang a awm thin. Chutiang tel lo tawp chuan hringnunah hian kan khawsa hlei thei lo a ni ber. Ram hrang leh ram hrangte pawh an inpuktirin an inbattawntir tho bawk. Sumdawng phei chu a hlawkna intel chhawng kual vek an nih avangin a hausain an ba tam a, a rethei deuhin an ba tlem deuh ni maiin a lang.
West Bengal CM hlui Jyoti Basu sawrkar hun laia West Bengal-a deficit financing zat chu document-ah chiang takin ziak a ni lova. Mahse, CPI(M) party hotupa nihna a chelh laiin West Bengal-in a bat chu kum 1997-1998-ah 22.97% of GSDP a ni. Kum 2010-2011-ah West Bengal sawrkar-in a bat chu Rs 1,98,195 vbc a ni, hei hi India rama state dangte nen khaikhinin a tlem lo hle. Uttar Pradesh-in Rs 2,34,581 vbc a bat laiin, Maharashtra-in Rs 2,36,526 vbc a ba bawk. West Bengal sawrkar-in kum 2010-2011-a a fiscal deficit chu 4.2% of GSDP a ni..Basu sawrkar hun laia West Bengal economy dinhmun chu a hniam hle a, state domestic product-ah 31% chu agriculture sector atanga lak a ni. Industrial investment pawh a hniam hle a, kum 1991-2003 chhunga private sector-a investment share chu 4.73% chauh a ni. West Bengal bik thlir ila sawrkar leiba hi ngah hle mah se, Central-in an hmanna a’n chhui chian tak tak chuan Basua sawrkar khan Power & Electricity atan a tha zawng hlira sum a hman avang khan Central lam an lawm a, an ngai thiamleh mai thin. Tun hma zawnga kan state overdraft zawng zawngte kha West Bengal sawrkar angin a tha zawnga hmang lovin nuam tawl nan an hman vang emawni Sawrkar laipuiin min hrethiam ve ngai hauh lo niin a lang. Tichuan Leiba an inhnutchhiah chhawng zel a, sawrkar hmuhnung apiangin leiba an ngah tual tual zel thin a ni.
Mizoram state-in a bat mek zat hi chhiar dan azirin a inang lo thei, mahse document thenkhat chuan: Liability cheng nuai 13,957: Kum 2023-a Mizoram sorkar thar a din hnuah, Chief Minister Pu Lalduhawma chuan kum hnih chhungin liability cheng nuai 6,311 an rulh tawh thu a sawi a. Liability tlingkhawm tawh zawng zawng hi cheng nuai 13,957 niin, chumi zinga cheng nuai 7646 chu la rulh loh a ni.
Debt burden cheng nuai 13, 500: Kum 2023-24 financial year-a Mizoram sorkar budget-ah chuan debt burden hi cheng nuai 13,500 vel a ni, hei hi state budget pumpui-ah 95.6% lai a ni. Outstanding liabilities 38.8% of GSDP: Kum 2025-26 chhunga Mizoram sorkarin a bat tur (outstanding liabilities) hi GSDP-a 38.8% a ni dawn, a ti.
“Committed liability” tih chu Mizo tawng chuan “batna tiamchin nei” emaw “batna tiam sa” tihna a ni thei awm e.
Committed liability chu company emaw organization pakhatin a bat tiam tawh, a rulh ngei ngei tur, a rulh hun leh a rulh zat tur pawh tiam sa a ni. Hei hi accounting-ah pawh a pawimawh hle a, company-in a bat tiam tawh leh a rulh ngei ngei tur zat chu balance sheet-ah a lan tir thin. Entirnan: Company pakhatin lirthei a lei a, a man zawng zawng chu Rs 10,00,000 a ni. He lirthei man hi thla 5 chhunga rulh tur a ni a, thla tin Rs 2,00,000-a rul tan a ni. He dinhmunah hian company hian committed liability a nei tihna a ni. Committed liability pawimawhna: Committed liability hi company pakhatin a bat tiam tawh leh a rulh ngei ngei tur zat a ni a, hei hi company-in a financial position a hriatpui nan a pawimawh hle. Company-in a committed liability a rulh theih loh chuan a financial position a chhe thei a, a hming pawh a chhe thei.
Tichuan, Jan 12, 2026 khan ZPM Hqtrs Office-a CM-in a thusawiah Committed liability rulh tawh cheng nuai 6311 niin la rulh loh cheng nuai 7,646 a ni a. Mahse, heng bate hi Administrative approval awm lo; Work order awm lo; expenditure sanction pawh awm lo; Tawngkaa sawi mai mai record mumal pawh awm lo niin a sawi bawk. Heti chung hian PWD department bat Rs 1,970 atangin cheng nuai Rs 287 rulh tawh a ni a, rul loh cheng nuai Rs 583 a la awm. PHE bat zawng zawng heng nuai 10,643 atangin cheng nuai 4,842 rulh tawh a ni a, la rulh loh cheng nuai 5801 a ni. Hei hi kum 3 chhunga rulh a nih tur thu leh P&E leiba zawng zawng cheng nuai 1,444 rulh turah cheng nuai 182 rulh tawh niin la rulh loh cheng nuai 1,262 a la awm a, hei hi kum 2 chhunga rulh zawh tur a nih thu a sawi. Tichuan, CM hian a sawi angin Mizoram sawrkar leiba zawng zawng cheng nuai 13,957 atangin cheng nuai 6,311 rulh a ni tawh a, a zat ve aia tam hret cheng nuai 7,646 chiah chauh a la awm a ni.
Hetia Sawrkar Babupui phek chanve dawn lai pawhthlaka a awm thei ta hi CM hmalakna ropui tak a ni. An sawrkar zawh chiah Ministry thar lo dingleh turte leiba rochun tur awm hauh lo tur anga hma a lakna hi mipui pawh hian kan fak ngam tur a ni. Hetiang taka sawrkarin leiba a ngaihsak chuan Zoram mipui tan leh Sawrkar thar lo piangleh zel turte tan a engthawl thlak hle dawn a ni. Amaherawhchu, sawrkar leibate hi rulh zawh nghal mai chi a ni lo. Sawrkar leiba tam ber hi Financial institution hrang hrang atangin a ni a, a leibate hi term loan deuh vek a ni. Entir nan: ADB atangin kum 20 chhunga rulh zawh tur term loan cheng vbc 5000 puk ta se; a pung nen veka kum 20 chhunga an rulh zawh tura scale siamsa vek zel a nih avangin sawrkarin rulh zung zunga rulh zawh vat pawh tum se, a theih ngawt lova scale anga a rulh a ngai thin. Chuvangin, kan CM-in an hnunga sawrkarleh turte ba nei lo tawpa siam a tum hi a kawngkal vak lo niin a lang.
Congress Sawrkar lai [2014-2018] khan Finance Minister Pu Lalsawta khan MNF Ministry kha cheng tam tak a hnut chhiah a, kan fak luai luai a nih kha! Khangte pawh kha a chhan chu an Congress term chhunga a taka an hman hman loh entir nan: Implementation of 7th pay for one [1] year, Election expenditure for 2018 leh scheme hrang hranga hman tur ear marked tawh hman hman si lohte a ni thei a, belhkhawm vek chuan tam tham tak a ni thei. Chutih laiin Term loan hrang hrang leiba tam tak rulh lai mek a hnutchhiah tho bawk tih hriat a tha hle. Term loan hrang etc te hi tam tak awm mah se, thil kalphung pangngai a ni a, inmawhchhiat chi a ni lo.
A tawp berah chuan thil mak tak chu kan CM meuhvin Committed liabilities awmna chhan nia a sawiah Administrative approval awm lo; Work order awm lo; expenditure sanction pawh awm lo; tawngkaa sawi mai mai, record mumal pawh awm lo nia a sawite khi CM meuh sawi atan chuan a tih chi lem loh viau niin a lang. Khitiang khi a lo awm tak tak a nih phei chuan Sawrkar hmasa kha an nawi ru hle tihna a ni a; CM hian ‘Political Advantage lak pah nan a hmang tihna a ni thei mai em? Engpawhnise, Administrative approval awm lo; Work order awm lo; expenditure sanction pawh awm lo; Tawngkaa sawi mai mai, record mumal pawh awm si lo Committed liabilities a awm teuh tih hre reng si a, CM-in action la lova ngawi renga a rul hmiah hmiah a nih si chuan fiscal management a hlawhchham ve tho tih chu thil chiangsa niin a lang. Ningnel deuha sum enkawl dan mumal lo tak hi CM hian a pawmpui ve tho tihna a ang hle. Chuvangin, Sawrkar hian fiscal managent hi felfai takin kalpui thin se, mipui rintlakin sum vawng thin se a duhawm hle. Chhungkhat pa, pawisa hmang thiam lo, dawr hrang hranga ba nei zel zul ang maia sawrkar hi a kal fo dawn a nih chuan kan Zoram hian dinchhuah tih reng a nei lovang.