Sam kan chai ve thei lo a ni e, Pu But

  • Davis Hriatpuia

‘Remsa leng rualte’n hlimin, sâm an chai e’

“Retheihna te chu khawvel pian ken ve reng alawm, hausa an awm ang a, rethei an awm ang, intluktlan tihte chu tih mai mai, mihring kan nih chhung chuan suangtuahna mai a ni,” tih ngaih dan hralh a tlakna khawvela mihring nih hrehawmzia leh thilsiam dangte nun awhawmzia tar langtu hla phuah thiam leh Zo fate zinga band hmasa Vulmawi band-a an tingtang perhtu leh zaithiam pu Buta chuan, “Ngawpui chhunga sava te, nungcha te rilru thianghlim dan leh zalenzia leh anniina rual awh te, iner te an neih ve loh dan tur ka’n suangtuah khan nungchate anga rual awh neih loha khawsak a châkawm vezia hringnunah ka seng lut ta a ni ber mai”, tiin ‘Ka nuam ve e’ tih hla a phuah dan chu amah an kawmnaah a sawi. (Thu ka la hrilh loh che – Tatea Royte, pg. 74) A hla han ngaihthlak hian lung a run a, zawhnain kan khat, “Eng kan ti ta nge keini mihringte hi heti ang hian kan nun tak bik le,” tiin lung a zing ruai thei. Ramsa leng rualte’n sâm an chai e, tiin Pu Buta chuan vun rawng vang te, raltlan nih vang te, hnam dang nih vang te, sakhaw dang betu nih vang te, mi rethei nih vang te leh ri ve lo thawm chhuah thin an nih avang tea inen hranna, innekchepna leh inrem lohna awm lek loin sâm an chai chu a hmu a, mihringte nun erawh chuti ang a ni si lo. ‘Chutiang nun chu neih ve ka va châk em!’ a ti vawng vawng ni maiin ka hria. Pu But, hringfa leng rualte erawh hlimin, sâm kan chai ve thei lo a ni e.

Mihringte khawtlang (society) chu rethei leh hausa tih tawngkamin a thliar a, thuneihna tiang lektu an awm laiin nghawngkawl battu an awm. Raltlan an awm laiin, “Raltlan ho kha haw rawh u” tingam khawpa nun nuam sa an awm, chuti ang nun inang lo nuaih karah chuan dinhmun inthliarna a lo piang ta a ni. Pu But, hringfa leng rualte erawh hlimin, sâm kan chai ve thei lo a ni e.

Nature hian thupek a zawm a. He thupek hi dan inziak hmang emaw tute emaw thuneihna hmanga zawm leh puitlin a ni lo. Intluktlanna te, inrin tawnna te, thawh hona te leh inkumkhaihna tha hmanga lo thang lian a ni. Thilsiamte hi inzawm tlat kan ni a, kan zaa kan thawh ho avanga lo awm leh nung thei kan ni. Thilsiam dangte hian an mamawh aia tam an khawn khawm ngai lo, lehkha note number chuanna an ngah avang maiin an kut zungchala an kawh apiang an nei thei lo, chuti ang kalphung (system) chu hriat pawh an hre ve lo ang. Nun hi hausa leh retheiah an then lo a, an hlimna chu thununna emaw, hausakna emaw atanga lo chhuak ni loin, an awm hona leh an thawh hona atanga lo chhuak a ni. Hei hi nun awmze dik tak petu chu a ni, thilsiamte kan nihna a ni bawk. Chu kan nihna chu kan bosan tawh, kawng tam takah – keini hringfate chuan. Mahse, Pu Buta remsa/ramsa leng rualte erawh chu sâm an chai a, tu dang ngai loin hmatiang dawn ngai loin, eng mahin a then hran lohin an nung za a ni, hei hi thilsiamte kan nunphung tur pawh niin a lang. Mahse, tunah chuan Palestinian naupangte mittui pawh kan tawmpui thei tawh lo, sakhaw dang betu leh kan tan zawng an nih loh avangin. Raltlante pawh mi hlauhawm tak hmuhin kan hmu tawh a, hnam inan loh vang leh retheihna avangtein mittui pawh kan intawm hlei thei ta lo. Pu But, hringfa leng rualte erawh hlimin, sâm kan chai ve thei lo a ni e.

  • Modern Society-ah Hringfate ar ang kan vai e, Parte!

Vawiin khawvel hi mihringte dinhmun then hrangtu kalphungin (system) a siam a ni, ti ta ila in pawi ka sawi ang em aw, ka hre lo. Han sawi zel phawt ila. Capitalist economic system hian tute nge hausa a, tute nge rethei, tute nge thuneihna chang a, tute nge rah beha awm, eng nge tha a, eng nge chhia, chuti ang zawng zawng pawh chu a rel fel diam a. Heng hi leilung pianpui ve reng a ni lo. Mihringte siam a ni. Chu capitalist economic system, tuna khawvel ram tam zawkin an zawm luai luai hian hlawhtlinna chu miin hausakna a neih zat atangin a teh a. Hausakna khawl khâwmtute chu mi taima leh mi ropui tiin an sakhming a thang lûr a. Retheite chu an thatchhiat vang a ni tiin anmahni kan bûrbun ta vek thin. Chutiang chuan dinhmun inthlau tak, ‘economic inequality’ an tih chu mite dinhmun dik tak chian a, eng vanga rethei nge, eng vanga hetianga hnuaihnung taka awm nge an nih tih ngaihtuah loin, vawiina kan khawvel kalphungin rethei a tih leh hnuaihnung a tihte chu mi tha lo leh mi hlawhchham nihna certificate a hlan ta a ni.

Eng vangin nge mahni chaw kaw puar hmu zo lo leh hmu zo tawk an awm bik, eng vangin nge ni tin chaw ei tur nei leh ei sen loh hial pawh nei an awm, khawtlang (society)-ah hian chuti ang inthliar hranna chu eng vangin nge a awm a, eng vangin nge kan intluktlan theih loh, tih hi kan ngaihtuah ve ngai em? Leilung rah chhuah ram te leh leilung hausakna – resources te hi tuna khawvel kalphungah hi chuan mi tlem tê chauhin an hlawkna turin an nei tam bik ngawt a. He leilunga piang ve tho mi thenkhatte chuan heng thilte hi an nei ve lo, an dam khawchhuahna turin an neih ang ang chu rim taka an thawhpui a ngai thin. Vawiina economic system hian mihringte nihna leh inkumkaihna pawh nasa takin a nghawng a, mite chu an thil siam chhuah leh an thil neih atangin an hlutna leh an pawimawhna teh a ni. Mihring an nihna chu theihnghilhsakin an awm. Chu vang chuan retheihna hi mimal sualna emaw thiam loh vang emaw angin a lang thin. A nihna takah chuan retheihna hi mimal hlawhchhamna atanga lo chhuak ni loin, kalphung (system) atanga lo chhuak a ni. Heti ang retheihna hi paih bo a, siam thatna tak tak kan khawtlanga neih kan duh chuan he kalphung (system) hi kan nuai bo a ngai a ni. Leilung rah chhuah (natural resources) te pawh insem tlân chu sawi loh, dam khaw chhuak tura thawh hona chu eng nge a nih pawh hre tawh loin, vawiin economic system leh khawvel kalphung hian mahni tana chakai khawrh turin min ti a, hei hi kan nihna reng emaw kan ti ta! Pu But, hringfa leng rualte erawh hlimin, sâm kan chai ve thei lo a ni e.

  • Retheihna hi Mihringte Siam Chawp A Ni

Kum 1943 khan Bengal-ah tam a tla a, mi maktaduai thum vel an thi. Kha tam kha khuarel chhiatna vanga thleng a ni lo. Chaw ei tur awm loh vanga thleng pawh a ni lo, ram mipui nawlpuite tan thil man a sang lutuk a, an ban phakah ei tur a awm lo mai chauh a ni. British colonial sawrkar chuan market a thunun a, sumdawngte chu ei tur an khawl khâwm phalsak bik an ni. Kha tam tlak lai kha Indopui II-na hun lai a ni a, indona atana mamawh buhfai an thawn chhunzawm zel thei bawk. Thil man a san hle laiin hnathawkte hlawh erawh a hniam hle thung. Chu vang chuan ram mipui nawlpuite chu ei tur hmu zo lo leh hmu phak loin an awm a ni. Sawrkar leh market-te’n mihring nunna aiin hlawkna leh thuneihna an dah pawimawh ber avanga lo thleng a ni – kha tam kha.

Ni e, tuna kan sawi hi chu tam tlak langsar atanga entirna kan pek mai chauh a ni a, heti ang hi kan kawtkai maiah a thleng reng – mihringte siam chawp retheihna (structural proverty) hi. Vawiina mi rethei awm chhan hi a rilin, a khirhkhan. Awp beh leh rah beh an nihna hi thup bo tumin, ngaih dan mawlmang lutuk ‘an thiam loh vang a ni’ tia mimal bûrbunna kan rilruah chi angin a intuh tlat, heti ang hi chu thil awm ve reng tura ngaihna pawh kan intuh tlat zawng a nih hi. Heti ang inrah behna avang hian indona hial pawh a lo chhuak thin, a structure hi a ngheh em avangin do tak têa do a ngai reng asin.

Mipuite retheihna hi titawp tur chuan thuneihna changtute beih an ngai thin. Mi retheite chu an dam khawchhuahna turin an hlawh leh an thawh chhuah pawh tlem hle mah se an lungawi maina hian a tirethei zual. An dam khawchhuahna turin hna tha tawk lote pawh an chelh mai a ngaihna hian a tirethei zual kan tithei bawk ang. Retheihnain a rah behna lak ata chhuah an duh a nih chuan hlawh leh thawh chhuah man sang zawk an phut ngei dawn a, dinhmun tha zawka din chu an dikna chanvo a ni tih an hre dawn. Eng vanga anni hian ram leh hausakna nei bik ngawt nge an nih, tihte zawtin an chan-ai laksaktute an nihzia an hre thar ang a, dik taka insem tlante chu an dikna chanvo a ni tih mi retheite’n an hriat thar hunah chuan thuneihna changtu – mi thiltithei leh mi hausa (elite class) kan tihte dinhmun chu a chhe rawih dawn a ni. Chuvangin, kut hnathawktu te leh rah beha awm nun retheite chakzia leh kalphung thlak danglam thei khawp an nihzia hriaa an harh chhuah hi an hlauh ber a ni. Tunah chuan heng thuneitute leh mi hausate (elite class) hian mipuite hi anmahni beisei lo thei loin an siam a, an kea din nghettira, an duh huna an pheh theih nan. Charity te sawi mawiin mipui nawlpui retheite chu chutiang hmanga tihlungawi chu an tum ber. Charity kan tih hi retheihna tihtawp dan tur a ni lo tih an hre kur roh si. Retheihna hian hierarchy a vawng reng a; tihtawp kan duh tak tak a nih chuan thuneihna chu mipuite hnenah pek a ngai ang. A nih loh leh rorelna dik thleng tura kan kalpung – kan sahuai thing vawn tlat hi siam tha ngam an awm a ngai ang.

Theologian ropui Gustavo Gutiérrez-a khan Pathianin mi retheite a vohbikna a sawi uar hle a, ‘preferential option for the poor,’ tih a khabe liam pawh a lar hle. He a theology hian retheihna hi an sual vanga an tawrhna emaw Pathianin a awmtir emaw anga ngaihna hi a dodal nâ hle. Ringtute tan retheihna leh harsatna siamtu chu do a, rorelna dik thlen chu kan tihmakmawh a ni, tih chu he theology rolûm a ni. Mahse, ringtu kan nihna hian chuti ang ti tur chuan min ko ‘eih’ zo ta lo em ni? ‘Tuarna pawh ka tan hlawkna’ tiin mi dangte tawrhnaah hlawkna kan hmu theih vangin ngawih kan chuh ta em ni? Pu But, hringfa leng rualte erawh hlimin, sâm kan chai ve thei lo a ni e.

  • Tlipna: Hringfate Darthlalang atan Thilsiam Dangte

Thangthar ziakmi Tatea Royte chuan, “Mihring sual avanga society keh chhe mek chu kungpui mi ril ziak fung chawitu Buta pawh hian a hmu chiang hle awm e. Pathian siam anga kan awm tawh lohziate chu a hmu fiah hle a, Pathianin min siam dan ang taka awm chu a duhthusam a ni,” tiin a sawi a, he hla hmang hian hringfate’n kan nihna kan hloh zo ta hi kan inen letna turin darthlalang min chhawpsak a ni. Tunah chuan mihringte’n dan kan siam chawpin min zem hnawk ta nuaih a, kan nihna siamtuah hmangin kan buai zo ta. Hringfa leng rualte hlima sâm kan chai ve theihna turin kan nihna kha kan hriat thar leh a ngai a, chutah chuan intluktlanna ram chu kan thleng ang a, chutin nghawngkawl tinrengte chu tihtliaha awmin zalenna kan chàng dawn asin.

Leave a Reply

error: Content is protected !!