- Zoliansanga Tlau
Kan tleirawl lai khan (han ti ve khanglang ila) mihring nun kawng hre ve tanin kan han dai chho ve a. Engkimah hlawhtling tur chuan taihmakna leh teirei peihna a pawimawh tih hre chung khan naupang ziain min la thunun chang kha a tam tho avangin puitling nun tem chho mah ila, lung no chang a tam a. Mihring nun nen kan inbuan hun lai tak tak a lo ni vei nen, nun kha a khirh ve hle a, mahni leh mahniah kan buai thin hle a nih ber kha. Chutah hmangaihna zunin min han fan ve bawk nen – hlimna leh lungngaihna, beiseina leh beidawnna te’n kan nunah thla an zar a ni ber a. Khatih lai khan Science ka zirlai a ni ve lehnghal a. Kha subject kha nuam tiin tuipui viau mah ila, theory leh formula bakah Grik hawrawp mak pui pui te khan ka lungngaihna leh beidawnna te kha a belh chhahin nun a ti ngui zual riauva hriat chang ka nei thin a, hetih hun lai tak hian ka nun ruak leh thawh pik up up ti kianga ti ziaawm turin literature lam lehkhabu ka chhiar thin a. A thena a zar chu min chhawk ngei niin ka hria. Heta tang hian Science leh Literature nen kan inzawm nghehzia ka chiang thar a, literature lamah pawh Poetry lam hian ka rilru a la zual a, sawi tum sawi dawt si lova ngaihtuah chet chet ngai kha a nuam a, tin, Siamkima Khawlhring dungthulin Poetry chu “Zalenna ram” punctuation leh Grammar te’n an phuar ve loh ram kha a nuam hrim hrim bawk. Chubakah mihring nun hlim thla chhiara hmuh theia a awm thin avang khan, keini mihring ve bawk tan chuan kan chanchin ziah chhuahna literature chu tuipui loh a lo har hle a ni ang. Tin, kan naupan lai atanga Tape-a zai ngaithla thin kan nih avangin Sap hla leh Mizo hla kan hre tam a, lunglen hnemtu leh min veltu chu hla a nih thin avangin ri mawi nen kan inzawm nghet hle bawk.
Tunlaia Pathian hla phuahtu zingah C. Lalzarmawia hlate hian thlarau nun a chawm a, a hlaah min chentir a, kan tawn ve ang maiin a hla hi kan lo ta neih thin a. A hla hian tui hnang a pai a, ti nungtuin a ti nung ngei niin ka hre thin bawk. Tunlai hian C. Zarmawia hla phuah “Hringnun” hian ka lung a ti leng hle:
“Panlai nun dawn kira nun hlui liam hnu chhuiin,
A lang e puan lem iang thinlai rilah fiah ngei;
Sikul run in hliap zar hnuaiah nau ang chaiin kan nui,
Lui dung hrutin lengnghate (te) kan vai a.
Chun leh zua hnuaiah eng dang reng dawn lovin,
Kan duh sawiin hlimte’n min chhawn nau ang kan tlei thin;
Mahse, hmanlai chang zo ta maw, koh kir rual a ni lo,
Rualhlui an liam a, rualpui thar lo lang e.
Hringnun hi, aw a tawi lua e,
Van rang chhum iang ral mai;
Mahse maw tawi lua mah se maw,
A hlut ngei e, siamtu hian.
Sakhmel mawi a chuai a, vanglai tha lo thum a,
Hmalam beisei a tlem, hun kal ta thinlai luahtu;
Suihlung ti lengtu an chang zo hawina lam tin mai hian,
Hringmi kum chhiar a tam ve ta em ni?
Keini’n hringnun hi eng nge nia kan ngaih?
Siamtu’n hringnun hi eng nge niin a ngaih ve le?
A mak, a thisen meuh a seng a,
Chhan awm lo hian seng hian ka ring lo”
Siamkima Khawlhring khan, “Hla reng reng hi a lo chhuahna bul chu lawmna emaw, lungngaihna emaw a ni chawk thin a; lawmna ai mahni lungngaihna emaw, khawharna emaw hian hla hi a ti chhuak tam zawk fo thin” (Zalenna Ram, Fourth Edition-2016, p.51) a lo tih angin C. Zarmawia hla “Hringnun” pawh hi lunglenna leh khawharna atanga lo chhuak a nih ngei a rinawm, “Hmalam beisei a tlem, hun kal ta thinlai luahtu, suihlung ti lengtu an chang zo hawina lam tin mai hian, hringmi kum chhiar a tam ve ta em ni” tih hian chu chu min nem nghehpui ka ring. Mahse, ringtu rilru hi chu lunglenna ruamah a tawp ve mai ngai lo va, a tawpah Pathian ngaihtuah thlengin, “Hringnun hi, aw a tawi lua e, van rang chhum iang ral mai; mahse maw tawi lua mah se maw,a hlut ngei e, siamtu hian” a tih hnuah, “Keini’n hringnun hi eng nge nia kan ngaih? Siamtu’n hringnun hi eng nge niin a ngaih ve le? A mak, a thisen meuh a seng a, chhan awm lo hian seng hian ka ring lo” tiin a tlip leh tho a nih hi. Damhauhva pawh khan, “Kei zawng fam zun ngaih leh khawtlang lunglen ka phur zo lo ve” a tih hnuah, “Kei zawng nau ang tlei ka rel lo, tapin khawvelah ka rum, Zion thlen hma loh zawng” tiin a tawpah van ram a thlir thleng a ni.
C. Zarmawia hla phuahah hian tawng tluang pangngai leh hla thu a inpawlh chiat thin a. Hringnun tih hlaah erawh Mizo hla thu a tam hle. Chang khatna tlar thumnaah “Sikul run in hliap zar hnuaiah…” tih a awm a, Lalmama (1902-1959) pawh khan, “Sikul run in hliap zar hnuaia” (Ka ngai mang e) tiin a hlaah a awm bawk. “Hliap” tih khi ‘hulhliap’ tihna a nih hmel a, hulhliap chu, “bang pawn lam, a chungin a zar hul lai; mipui tana daihlim zar, bang nei kher lo, ni sa leh ruah sur laka tawm hulna” (Remkunga, Zotawng Dictionary, Second Edition-2008, p.196) tihna a ni. ‘Sikul hliap zar hnuaiah’ pawh ti ila a dik thei tho ang, “run” leh “in” hman kawp hi chu ‘Pleonasm’ – thu mal danglam si mahse, sawi leh kawh tum inang si hman nawnna a ni a, tawngkam chuangtlai hmanna ti pawhin a sawi theih ang. Vankhama hla “Laikhum zala ka dawn pawhin” tihah pawh khan ‘Pleonasm’, “A mak e, hril, sawi har ka ti” tih a awm a, Sap tawngah pawh, “I saw it with my own eyes” tih a awm kha. “Hril(h)” tih chu “sawi, puang” (R.L. Thanmawia, Hla Thu Dictionary, p.163) tihna a ni tawh reng tho nachungin “sawi” tih a hmang nawn leh a ni. “Ka’n test chhin”, “On eng rawh” tih ang vel a ni ang.
“Panlai nun dawn kira nun hlui liam hnu chhuiin, a lang e puan lem iang thinlai rilah fiah ngei” tiha “puan lem iang” ‘Simile’ hi hla dangah hmuh tur a avang hlein ka hria, ka ngaih dan chuan. C. Zarmawia hian a naupan lai hun chu a thinlungah puan lem ang maiin a lang fiah niin a sawi a nih hi, a phuahtu tih loh mi dang tan fiaha fiah lo maw. Chang khatna tlar tawp bera, “Lui dung hrutin lengnghate (te) kan vai a” tiha “lengnghate” tih nge “lengngha te” tih tur tih thu hlaah pawh ziah dan a zirin a danglam thei ang. A sawi leh saka a nhna emaw kan tih hi a ziah danah a lo ni lo ve thei a, chutiangin, a sawi leh saka dik lo anga ngaih theih; mahse, ziah dana dik si a awm thei ang, entirnan, kan thu sawinaah “Pathian siamtu chu” kan tih chuan, ‘Pathianin siamtu a nei em ni?’ tih theih a ni ang. Mahse, “Pathian, siamtu chu” tia kan ziah erawh chuan Pathian leh siamtu ni kawp tihna a ni daih ang.
Vulmawi, Zodi, Vanlalruati, Zirsangzela Hnamte, H. Lalchawimawii, Pachhunga, Lallianmawia, Laltanpuia Tochhawng, Lalhungchhungi Pachuau, Sailothangi, Zosangliani leh a dangte hla (sak) ngai thla thin tan chuan tunlai hla aiin he’ng hlate bawk hian lunglen a hnem a, kan ngai thla leh nge nge thin. Mahse, tunlai hla zingah K. Hminga hlate hi ka ngai thla ta zauh zauh va, tawng tluang pangngaia phuah ni si, a thuchah a ril thei hle a, tun hnua Philosophy ka zir leh vanga tuipui pawh ka ni mah na; amah hi ngaihtuah chikna rama mi chentir thei hla phuahtu niin ka hria. A hla phuah zingah – ‘Tu nge inthlei thei’, ‘Zalenna’ leh ‘Naktukah fam tur ni ila’ tih hlate hi ka ngai thla zing thin hle. Tun tumah pawh hian, “Naktukah fam tur ni ila” tih hlaa kan rilru khawih lai thenkhat kan bih chiang thuak thuak ang:
“Naktukah fam tur ni ila, ka hringnun hi ka thlir ang,
Ka tih that aiin tih sual a tam zawk hle a ni,
Tih pawm chungin ka liam a tul ang a,
Fam turin hringnun kan chhiar, inrin tik ni awm lo hian,
Mihring nunna hi hluin zahawm hle mah se,
Hringnun erawh a ho teh thlawt mang e.
Naktukah fam tur ni ila, thih hnu khawvel ka thlir ang a,
Ka rinna leh ka belh hi a dik a nih ngai chuan,
Chatuan ramah muangin ka leng ang a,
Mahse rinna hi chu rinthu mai mai a ni a,
Thawnthu leh rinthu vanga kan innghirngho thinna,
Hringnun ram hi ka vui liam tawh ang a.
Naktukah fam tur ni ila ka hmelmate ka thlir ang a,
Phuba aiin ngaihdamna a ropui zawk tih hi,
ka vawng ang a, ngaihdam ka thlang ang a,
‘Dam chhan a awm lo mang e’ tia
Hmangaihna hlutzia ka chhiar thiam hunah meuh chuan,
Ka hringnun hi vui liam a hun tawh ang.
Naktukah fam tur ni ila ka lainate ka thlir ang a,
Ka nu mittui hul lo leh ka pa pachan tumzia ka ngaihruat hian,
Dam belh ka dil duh ang,
Ka thiante’n min ngaih vangin thil tul leh tul lo an ti ang,
Mahse thihna hmachhawna a fama te ai chuan,
A dam te hian khawhar kan tuar zawk si”
K. Hminga hian naktuka thi mai tura inchanin, a thih hmaa a rilru put hmang tur leh a tiha a tih loh tur chu hla hmangin a tar lang a. C. Durthanga kha chuan, “Fam chan ni tur hi tu nge dawn ngai? Dawn ila tu nge hlima lawm thei ang le, lenrual duh then takte nen pawh khan lungkham nei lovin zai kan vawr thin” (Nun hlui leh vanglai) a ti thung a. “Naktuka thi mai tur angin nung la. Chatuana nung turin inzir rawh” tih a awm bawk kha. K. Hminga hian mihring chu fel famkim lo kan nihzia a sawi a, phuba lak aiin ngaihdamna ropuizia leh ngaidamtu nih a thlan thu kan hmu bawk. K. Hminga hian hmangaihna ropuizia chu dam chhung daih zirlai anga a tar lang hian, hmangaihna a dah sanzia leh a chawi sanzia a hmuh theih bawk.
Khel deuh ka duh chu chang hnihnaa, “Mahse rinna hi chu rin thu mai mai a ni a” tih hi a ni. Dream Theater hlaah chuan, “Naktukah fam ka chang a nih chuan, engkim a tha vek ang, fam hnu rauthla chuan pheilai a vawr zel dawn si a” (The Spirit Carries On) tih a awm, Mizo thih hnu khawvel thlir dan nen pawh a inzul hle. K. Hminga pawh hian naktukah thi tur a nih chuan, thih hnu khawvel a thlir tur thu a sawi a. A rin leh a belh kristian (Bible) hi a dik a nih chuan van ramah thlamuang taka a awm tur thu a sawi hnuah, rinna hi chu rin thu mai mai nia sawiin, thawnthu leh rin thu vanga kan intihbuaina khawvel chu a thih hnuah a mang tha tur thu a sawi chhuak a. John Lennon-a hla “Imagine”-a, “Van ram awm lo angin han dawn teh, A har lo asin, Hremhmun awm lo angin, chungtianga thangvan chauh awm angin” a tihte, Ozzy Osbourne-a’n, “Thitihtheihna chungchuang nei – Pathian emaw Isua Krista emaw ka tan a lem chuang lo” a tih leh Pathian awm ring lo Sam Harris-a lehkhabu hming “The End of Faith” tihte kha rilruah a lo lut a; mahse, Ravi Zacharias-a khan, “The End of Reason” tiin lehkhabu a chhuah ve leh ta hlauh va. K. Hminga hi Deism leh Agnosticism ringtu a ni mai ang em? Nge nia Pathian awm ring lo (Atheist) zawk? Pc Lalropuia khan, “Kristianten rinna kan tih hi thil awmze nei lo leh atthlaka (irrational) sawi a ni fo va, a sawiseltute pawhin thiam tawpin an sawisel a, a pawmawm thei ber turin an zam kual a, mi thenkhatin an lo ring ta a, an rin hnuah rinna an sawi chhe leh a, rinna tho a ni an beh chhan. Kristiante rinna an sawi chhiatna bul chu Kristiante rinna ninphung an rin dan atangin a ni. New Atheist, Christopher Hitchens-a chuan, ‘Kan rinna hi rinna a ni ve lo’ tiin a ziak a, Kristiante rinna a sawisel dan erawh thu taka innghat pawh ni lo ama ngaih dan leh rin danin a kalpui chiam thung.” (Kristian Apologetics [Kristian Rin Vehhimna], 2021, p.256) a tih kha.
Hriatna leh rinna hi a kal kawp niin a ngaih theih a. Kan hriat chian kan rin a awm rualin kan hriat chian loh kan rin a awm thei ang. Pathian a awm ngei a rinawmna chu thil siam atangin a hriat theih a, Bible hi mihring kut chhuak satliah aiin Pathian telna lehkahbu tih a rinawmna kawng hrang hrang awm thei zingah Pathian mite chanchin che lam leh tha lam chu zep neih miah lova tar lanna a nih hi a ni a, tin, lehkhabu rintlak a nihna tur chu Isua Krista mit ngeia hmutute thu ziaka a nihna hi a ni bawk ang. Thawnthu satliah a nih lohna tur chu Isua Krista pawh kha Bible pawn lam thu ziak (Secular Source)-ah hmu tur a awm. Pathian chu innghahna tlak a nihnaah kan chian tawh hnu hian harsatna ruam atangin min chhanchhuak tak tak dawn em tih erawh kan chiang bik lo a ni mai thei. Mahse, min hmangaihtu a nih tih erawh kan chiang a nih hi. Pastor C. saikhuma chuan “Hringnun Piah Pialral” tih hlaah chuan,
“Damlai piah chatuan ram ka thlir thin a,
Sam ang inthen hnute kan intawk leh ngei ang em;
Chung Pathian malsawmtu leh dawt sawi ngai lo chuan,
Hmangaihte tan a tiam ka ringhlel lo” a ti asin.