- F. Vanlalrochana
Kum 1949 khan, tlangval la naupang tak mai, IA kum khatna (tuna Class XI) zirlai chuan Assam Chief Secretary, BC Kapoor, ICS chu a office-ah a lenchilh a. Assam Chief Minister Bishnuram Medhi leh, Assam Governor Jairamdas pawh a be bawk. Chutiang rual lekin sawrkar hotu liante a han hmu kual chu thil mak a tling! Tunlaiah chuan nu leh pa te hian pawl XI zirlaite hi an ring lo a ni satliah lo, engkim tihsak an tum a ni. Chu tlangval chuan chung mi liante hnenah chuan eng nge a sawi? College-a Mizo subject (Lushai Vernacular) a awm ve theih nan hma a la a ni. A hma kum maiah khan, Govt Mizo High School atanga Matrict pass a ni a, chutiang thil chu a vei pha. A vei a ni mai lo, hma a la a, mi tam zawkin kan biak ngam loh tur rual kha a lo hmu kual tawh a ni. Chu tlangval chu Jehova Malsawma a ni a. J. Malsawma tiin a hming a ziak a, Thanpuii Pa titein a hming a ziak thin bawk a, Thanpuii Pa tih te em em hi chu Mizo kan nih chuan kan hre ve tur a ni ang.
College-a Mizo subject a awm theih nana a thahnemngaihna chu a luang ral mai lo a, a bawhzuitu zingah tel zelin, 1961-62 session atang chuan College-ah chuan Mizo subject chu a lo zir theih ta a. Zir tur tha a awm theih nan Kum 1962 khan Mizo Hla hlui leh Thar tih a buatsaih a. Chu chu College zirlai atana hman a ni a. Zirlaite pui turin Mizo hla hlui leh thar notes a buatsaih leh. Chutiang chu a mawhphurhna a ni hranpa bik lo a. 1962 te chuan sawrkar hna sang a thawk der tawh a. An hunlai khan bazar note emaw siama sum zawn lam kha a la lang lo. J. Malsawma hian thahnem a ngai a, a mawhphurhnaa lain, lehkhabu te, note bu te a buatsaih ta mai a ni. Mizo tawng than zelna atan te, Mizo hnam kal zelnaah te college zirlai meuha Mizo subject a han tel hi thil pawimawh tak a ni a, J. Malsawma thahnemngaihna leh a hlutna hi kan theihnghilh a thiang lo a, kan hmuh hmaih tur a ni lo bawk ang.
February ni 22, 1964 khan Assam Education Minister, Devakanta Baruah chu Aizawlah lo kalin, Mizo thu ziaktu thenkhat chuan an lo kawm a. Ani chuan lehkhabu chhuah lam ngaihtuahtu pawl, ‘Mizo Academy of Letters’ din turin a lo ràwn a. Chutiang lam ngaihsak awm deuh deuhte chu February ni 29, 1964 khan Council Hall-ah an inhmu khawm leh a, chuta telte chu — C.L. Rema, H.K. Bawichhuaka, Biakthansanga, R.V. Lalmawia, P.S. Dahrawka, Vankhama, J.F. Laldailova, Selet Thanga, Rev. Liangkhaia, K. Zawla, J. Malsawma, Vankhuma leh Rokungate an ni a. Pawl din ngei chu tha an titlang a. Pawl danpui (constitution) ruahman turin committee an siam nghal a, chungte chu: C.L. Rema, HK. Bawichhuaka, P.S. Dahrawka leh J. Malsawma (Convener) te an ni. Council Hall-a inhmu khawmte hi April ni 22, kum 1964- ah an thukhawm leh a, mi sawm an kal. Committee-in danpui (constitution) an duan chu an en ho a, tlêm tlêm siam thain an pawm a. Office Bearer an thlang nghal a, chungte chu: Chairman – C.L. Rema Vice Chairman – H.K. Bawichhuaka Secretary – J. Malsawma Treasurer – Selet Thanga Editor – J.F. Laldailova. Kum 1964-a bul tan chu tluang takin 1965-ah pawh a kal chho a, Assam Publication Board sum hmanga lehkhabu tihchhuah chu an hna pui ber a ni. Mizo Academy of Letters hian Mizo hnam tan hna ropui tak a thawk a, chutah chuan J. Malsawma hi a dintu zinga mi, danpui duangtu leh Secretary hmasa ber a ni. OB a nihpuite hi a hunlaia Mizo mi lian an tling tawh a, ani chu ama sawi dan takin,
“Tlangval lehkha zir zo, zû leh sa chên ngai lo, thian pawh nei mang lo; Upa Pu Dahrawka te, Pu Sainghinga te, Pu Bawichhuaka te bula tâl mai mai a ni,” Khang hunlaia an dinhmun kha kan ngaihtuah thiam lo mai thei, “Kan hnufum lai, thu leh hla pawh ziak thlip thlepa kan la dah hma, lehkhabu tlêm tê kan neih lai, kan chhuan ber pawh Pathian Lehkhabu, Hla Bu- Hlui leh Thar, Kristian Tlangau thla tin chhuak, Mizo Zirlai Pawl chanchinbu thla tin chhuak te an ni. Kristian Vanram Kawng Zawh leh Bible thu hrilhfiahna tlem, ni tin chanchinbu – Mizo Arsi, Zoram Thupuan leh a dang tlêm kan nei ve a. |awng, thu leh hla tihhmasawn a harsa hle a ni, ”tia Thanpuii Pain a sawi hi a dik hle. “Kan literature tiphuisui leh tithang tur chuan Mizote hian lehkhabu thahnem fe kan neih a tul a ni tih hêng anang mai pawh hian a lang chiang viau ang. Zirna sanga Vernacular an tih fo nei tur chuan lehkhabu TAM TAWK tak neih a ngai a ni. Kum 1950 lai vela College-a Mizo subject nei tur chuan kan lehkhabu neihin a tlin thlawt lo a. Khasi te, Assamese te, Manipuri-ten an tawnga subject an nei thei te kha kan awt ngawih ngawih thin a ni. Lehkhabu 30 emaw lek nei tân chuan a beidawnthlâk. Pu C. Thuamluaia leh Pu K.C. Lalvunga teho nen han bei chiam thin mah ila, SUM a awm si loh chuan hah thlawn a ni ringawt mai,” a ti bawk. Ni khat chu Pu Bawichhuaka kha Thanpuii Pa teinah hian a leng a Pu Bawichhuaka chuan pawl din a rawt ta tlat a, “Hotu ber atan chuan Mizo tlangval lehkha thiam, sorkarah pawh hna pawimawh vuan thei sawm ila, nang chu a secretary-ah awm ta la, kan literature chuan hma a sawn ngei ang, chutiang chuan ka rawt dawn a nia,” tiin Thanpuii pa bulah chuan a sawi a, Thanpuii Pa hian, “Hnial pawh a beidawnthlâk ta. Hei hi Pu Sangliana nena an rawt dan pawh a ni âwm e,” a ti. Chumi hnu lawkah chuan Assam Minister kha a lo zin a, MAL chu a lo ding chho ta a ni.
C. Thuamluaia, Zikpuii pa leh Thanpuii pa ten 1950 chhoa Thu leh Hla an han luhchilh chho a, Essay te an han ziak chu, Mizo hnam kha a tiharh sawng sawng a, Thu leh Hla lama kan hmasawnna a lo chak ta sawt a, a hnam ang pawhin thil ngaihtuah thiamna kawngah pawh hma kan sawn leh zual ta a ni. C. Vanlallawma chuan Thanpuii Pa chungchang sawiin “1950 chhoa Mizo mipui chawkhlim bertu pakhat a ni. A chawk tho a, a chawk hlim leh a, a chawi sang ta kan ti thei awm e,” tiin a sawi.
Mizo literature chanchina thil chhinchhiah tlak, Kum 1959 October 22 leh 28-ah –a Mizo Zirlai Pawl (MZP) ten hlawhtling taka Hla kutpui an buatsaih, Awithangpan ‘MZP changrel a sual ngai lo,’ a lo tihna buatsaihna kawngah khan J. Malsawma a thawhhlawk hle. Kum 8 chhung zet mai, September 1958-Sepmtermber 1965 chhung khan MZP chanchinbu editor a ni a, aman article tha tak tak a ziah bakah mi dang thuziak tha tak tak mai a hipkhawm a. Zikpuii pa thuziak hmingthang deuh mai, ‘Thanpuii Pa min ngaidam rawh,” tih pawh kha Thanpuii Pa MZP chanchinbu editor a nih hunlai a ni.
Sawrkar hna thawk a ni a, Mizoram sawrkarah Joint Secretary rank-a pension a ni a. A pension hnua Ukil hna thawh paha Press enkawl a, lehkha ziah lama inhman tum a ni a. A mit tha lo avangin a duh angin a awm thei ta bik lo a. Chuti chung chuan, “Mihringin thil kan ruahman a, a tihhlawhtlin chu Pathian kut a ni daih mai,” a ti thei a. Lehkhabu hi Mizo Hla hlui leh Thar, Zo nun, Vanglai tih leh Zo zia a ti chhuak a. Essay hi 80 vel emawni a ziak a. |awng lam hawi thuziak a nei tam a. Mi dangte nena tawng hman dik chungchanga inhnial fiamna thuziak pawh a nei ngah. A kutchhuakte hi Mizo tawng zirna atan a la tangkai zel ang a, a kut hnu a mam a, thuziak zir duh pawhin inzirna atana hman tlak a ni.
Thu leh hla lama a hnathawh avang hian Mizo Academy of Letters chuan kum 2001 khan Academy Award an hlan a. An hlan chhan chu, “Mizo Thu leh Hla tihhmasawn leh tihchangtlun kawngah te. Zofate nun zemawi vawn nun lamah te, Mizo tawng dik vawn himnaah te chawl loa tha a thawh reng avangin” tih a ni. Kum 2013 khan India Civil mite chawimawina sang ‘Padma Shri in Literature & Education’ a dawng leh nghe nghe bawk.
CYMA hi 1959 chho khan a chau em em mai a, kum tina neih thin YMA Conference pawh Dec 10, 1959-a an neih bak chu, March ni 11, 1963 khan Aizawl Theatre Hall-ah an nei leh thei hram a. Chutah pawh chuan palai kal an tlem em em maia, hruaitu thar pawh an thlang thei lo a ni awm e. Mi kha an mang ang a ni. 1964 a han ni a, Shillong atanga lehkha zir zo a haw, hna thawk tantir, J. Malsawma chu inthlanaa a kal hauh lo chungin, CYMA President atan an thlang nawlh mai a ni. Vice President chu Upa Selet Thanga a ni. Pu Selet Thanga hian Kohhran rawngbawlna nena inhne rem loa a hriat avangin, a chanvo hi a pha ta a ni. A hunlaia J. Malsawma dinhmun leh Mizo khawtlangin an thlamuanpui dan tur kha kan hre thiam awm e.
Pachhunga Unversity College dinna turah a sulsutu zingah telin, a hunlaia Val Upa te nena vawi tam tak ro an rel ho a. A dintirhah pawh zirtir hna a thawk ve zuai bawk.
1954-ah MA a zo a, 1956 khan BL (tuna LLB) zoin, Mizo zinga hmasa ber dawttu a ni a. Ukil hnate thawkin, District Council Court-ah Magistrate te a ni a, sawrkarah lutin, Mizoram sawrkar kutke pawimawh tak mai niin, Chief Secretary pa 6 a hrawn hman a, Assembly Secretariat-ah Secretary hna te chelhin, a pension hma thla thum pawh awm mang loah Director, ATI atan dah a ni a, chuta tang chuan a pension a, hemi hnu hian, Adviser, Planning Board te pawh a ni leh. Sawrkar hna hi dik leh rinawm takin a thawk a ni.
He mi ropui tak hian min la dampui a. A pian hun tak hi mumala chhinchhiah a lo ni lo nain, amah hian, “January 18, 1927 chu ka pian niah pawm a ni ta a,” tiin a ziak a. Kum 99 pum tawhin, a kum 100-na a kal mek tihna a nih chu. Mi inngai tlawm tak mai a ni a, “tun thleng hian min la hre ve ta reng a,” tiin ama chungchang a sawi a. Siamkima a thih khan, “Ka tluk loh Mizo tlangval,” tiin a ui thu a sawi a, ‘Nau zawk mah ni se, Literature-ah chuan ka u a ni,” a ti bawk. Rei tak a dam chhung hian, lu a sun nasa a, a lungngai thin a, a tawpah erawh chuan, “Chatuan nunna Lal Isua zara ka neih chuan min thlamuan ta a,” tih thu kum 94 niin a sawi thei ta a ni. Jehova Malsawmna dawngin Thanpuii pa hi dam zel rawh se.