- Lalnunmawia Pachuau
Tun lai Mizoram issue lian ber chu Indian Air Force (IAF) hnena Lengpui leh Sihphir ram hralh chungchang hi a ni mai awm e. He mi chungchangah hian ram hralhna sum Vaibelchhe 198 lawih mai hi a tamtham em vangin ram hruaitu leh thuneitu te zingah mantang ei tura inrinhlelhna a lian hle a, CBI ko lut turin Mizoram Political party lian te pawh an in nawr zak zak a, politics issue-a kaihluh a nih hnuah phei chuan a thâwm a ring zual hle.
Hemi chungchangah hian kan Politician te kamchhuak leh political party Press Conference thuchhuak te kan hre tawh bawk. Amaherawhchu, India ram Dan siam hnuaia ram lak danphung lam erawh sawichhuak an awm meuh loh vang hian hian mipuiah zawhna a siam nasat phat a, a boruak a vung zual niin a lang.
Vaibelchhe 198 hi an ram lak zau zawng area chhûtin a tam uchuak reng em? Dan anga chhûtsak an ni em? Ram neitu te leh sawrkar indawr dan kan hre kîlh kêlh em? Thu haw lam leh kal lam pawh hre lovin politics game atana hmangin kan inbei vak vak ringawt mai em ni tih te hi ngaihtuah ngai a ni. India ram dansiam te thlir pahin IAF ram lak dan hi han luhchilh ve ila..
- A chêpa kài hrût zuai ila:
Indian Air Force-in ram a mamawh vang hian Congress Ministry hun kum 2011 daih tawh atang khan Mizoram sawrkar hian IAF ram tur hi a lo zawng tawh a. A tirah Zopuitlang, Lunglei ram, tin 271 hmun a tinzawn phawt a, mahse a hlawhtling lo. Hemi hi Air Vice Marshall-in Mizoram Chief Secretary hnena a lehkha dated 2.08.2018-ah hmuh theihin a awm.
Hemi hnu lawk hian Pu Rohmingliana, Vaivakawn Zohnuai hian dated 13.09.2018 khan Lengpui ramah tin 300 hmun chu Sawrkar Project atana hman theih a nih thu Mizoram Chief Secretary hnenah a thlen a ni. Heta tang hian he IAF hnena Lengpui ram hralh/lak thu hi a lo inchherchhuan chho ta a ni.
- MNF sawrkar hun laia hmalakna:
Aizawl DC chuan Chief Secretary hnenah dt. 22nd January, 2019-ah Lengpui ramah IAF tana tin 200 hmun ram lak tur a awm thu Feasibility Report chu land documents te nen a thehlut a. Tichuan, Under Secretary, LRS Department chuan urgent case a nih vangin Survey nei tur leh Report chu Eastern Air Command Headquarters-a thehlut turin a hriattir zui a ni. He lehkha subject matter-ah hian ‘Land Acquistion/Outright Purchase’ tih word hi an hmang chho ta a, hemi vang hian ‘Hralh’ tih tawngkam hi a lo irhchhuak a tih theih bawk awm e.
Dated 15th July, 2019-ah Command Air Defence Officer chuan Secretary, LRS Department hnenah Sihphir leh Lengpui ram documents pawimawh te pe turin a requested chho ta a. Tichuan, ni 26 to 30, August, 2019 chhungin Sihphir ram survey turin Aizawl DC chuan Order a chhuah a, Lengpui ram survey turin ni 2 to 6 September, 2019-ah Survey turin Order a chhuah bawk. Sihphir ram survey report leh survey map chu dated 1st September, 2019-ah Addl. DC, Aizawl hnenah thehluh niin, Lengpui ram survey report leh survey map chu dated 7th September, 2019-ah thehluh a ni leh bawk. Hei hi Pu TBC Lalvenchhunga, MLA in MNF hun laiin engkim an tehfel vek a lo tih kha a ni.
Tichuan, Sihphir ram neitu mi 2 ten an ram lak an remtih thu chu dt. 9.09.2019-ah Aizawl DC hnenah an thlen rualin ram hlutna man Rs 250/- per Sq.ft ni turin an thlen nghal a ni. A hnu dated 23.09.2019-ah Pu Rohmingliana chuan a remtihna (willingness) thlenin ram hlutna Rs 350/- per sq.ft a claim nghal bawk. Ram neitu ten remtihna na thlen hnu hian Addl. DC, Aizawl chuan dated 24.09.2019-ah Lengpui leh Sihphira ram neitu te chu a meeting pui a, hetah hian land rate hi Square feet-ah Rs 185/- pêl lo turin thuthlukna an siam ho a ni.
Hemi hnu ah hian Addl. DC, Aizawl chuan Eastern Air Command Hqrs-ah dated 26th September, 2019 khan meeting report hi thehlut lehin dated 10th June, 2020 khan Aizawl DC-in ‘No Objection Certificate’ a issued chu a thehlut thla leh bawk a ni. Tichuan, dated 17th November, 2020-ah Aizawl DC Pu Lalramnghaka chuan Ministry of Defence hnenah AIF tan Lengpui ram 200 acres leh Sihphir ram 5 acres-a zauah National Security atan IAF hmun turah harsatna a awm loh thu a thlen leh a. Tichuan dated 23.06.2021-ah Defence Estate Officer chuan In principal approval (IPA) buaipui a nih thu Aizawl DC hnenah a lo hriattir leh bawk.
Tichuan, Aizawl DC Pi Dr. Lalhriatzuali Ralte, IAS chuan dated 24th August, 2021 leh 2nd September, 2021-ah Defence Estate Officer hnenah action taken report a thlen leh a ni. Land rate-ah Rs 185/- per sq.feet chu ram neitu ten an remtih thu leh a bul lawk Railways ram laknaa land rate fit 1 bial Rs 216-a an pek tawh thu te a tarlang tel nghal bawk. Aizawl DC hian dated 18th November, 2021 hian Defence Estates Officer hnenah hian lehkha thawn lehin danin a phût anga registered sale deeds base-a average rate chhutchhuah angin land rate Rs 185 per sq.ft chu Lengpui leh Sihphir tan a sân loh thu te a hriattir leh a ni.
Defence Estate Officer hian Aizawl DC hnenah hian dated 19th January 2023-ah ram neitu te nen Rs 185/-a direct negotiation a rem leh rem loh fiah turin a hriattir a, a rem a nih chuan RFCTLARR Act hnuaia ram lakna man zat te hriattir turin a ti nghal bawk. Tichuan, Aizawl DC hian 10th July, 2023-ah letter thawn lehin kum 2019-a Security Forces hmun atan Thuampui Helipad ramlakna ah Rs 515/- per square feet-a land value an pek dan te, Railways atana ramlakah kum 2019-ah Rs 216.20 per sq.ft-a an pek dan a hriattir a, ramneitu te atangin engmah harsatna a awm loh thu thlen nghal a ni bawk.
Hetih lai hian IAF atana Lengpui ramlak tura ruahman hi 211.479 acres (92,12,025.24 Sq.ft) ni tura ruahman a ni a, Land value Rs 185 per sq.ft angin RFCTLARR Act, 2013 dan anga compensation chhutchhuah chu Rs 3,65,55,61,915/- (Vaibelchhe 365.55) a ni. Sihphir ram 5.014 acres chu Rs 8,66,70,484.75 man a ni thung. Heith lai hian RFCTLARR Act, 2013 hnuaiah dan dang hnuaiah MNF ministry hun lai hian Notification chhuah a ni lo a, land acquisition hi process a ni lo thung a, engtiangin nge ram kha lak tir an tum tih zawhna a lo pian phahna chhan ber kha a ni bawk.
- ZPM Sawrkar hun laia hmalakna:
Aizawl DC chuan 24th April, 2024-ah Sihphir ram Joint survey turin Order a chhuah leh a. Tichuan, Survey Report hi 28th April, 2024-ah Aizawl DC SDO (Sadar)-ah submitted a ni. Joint Survey an neih hnu ah hian Lengpui ram lak tur area hi 138.986 acres-ah sawrzîm a ni a, Sihphir ram 5.014 acres la tura ruahman a ni. Hemi hnu dated 9.05.2025-ah Defence Estate Officer chuan Lengpui leh Sihphir ram lak tur chu lo sawrzim lehin a vaiin 115 acres, (Lengpui tan 109.986 acres leh Sihphir tan 5.014 acres) la tura final a ni ta a ni.
Tichuan, ZPM Ministry chuan Section 11 of RFCTLARR Act, 2013 hnuaiah Preliminary Notification chu dated 15th May, 2025-ah a chhuah ta a. Hemi hnu 1st July, 2025-ah Aizawl DC chuan Secretary, LRS Department hnenah ni 15 chhungin objection engmah a dawn loh thu a hriattir a ni. Tichuan, dt. 9th July, 2025-ah Final Notification chhuah a nih theihna tura hma la turin Aizawl DC chu hriattir a ni. Tichuan, dated 11th July, 2025-ah Public Notice chhuah a ni a, dt. 22nd July, 2025-ah Section 19 (1) hnuaiah Final Notification hi chhuah leh a ni. Tichuan, Compensation Award hi dated 24th July, 2025-ah Aizawl DC hian a siam ta a ni.
Aizawl DC-in Award a siamah hian Lengpui leh Sihphir ram an lak area belhkhawm hi 115 acre a ni a, fit khat bial anga chhût chuan 50,09,400 sq.ft-a zau a ni. RFCTLARR Act, 2013 dan anga compensation an chhût sak (computation) hnu ah Rs 198,78,55,155/- hi a chhuak a ni. He dan hnuaia compensation chhût danah hian ram hlutna ringawt hi pek zât tur a ni lo a, a hlutna lêt thawk solatium 100% leh a pung 12% interest te a la awm tih hriat a tha awm e.
- IAF hnenah hralh nge hralh lo..
IAF hnena ram hralh/lak chungchanga thu bulbal kan MLA thenkhat ten an lo chaichhuahna chhan ber hi chu ram lakna dan, Land acquisition law hmanga IAF ram lak theih reng a nih lai leh hawhtir (lease) theih a nih laia, ‘Outright Purchase’-a kalpui tumna kha a tha lo ve tih kha a ni ber. Non-Tribal hnena ram hralh ang zawnga kalpui tumna ‘Outright Purchase’ kha a tha lo ve tih kha an thu bulbal laimu ber a ni. Hemi hnu hian Vanglaini chanchinbu lamah Pu Rohmingliana te, Henry-a hming, ram pass siam dan te lo lang chhovin CBI hming thleng a ri chho ta ni.
Tichuan, IAF hnenah hian Lengpui leh Sihphir ram te hi ‘Hralh’ a ni nge ni lo tih hi inhnial zuina chu a ni ta ber a. MNF Ministry hun laia communication letter subject-a ‘Outright Purchase’ word lo hman vanga ‘Hralh’ tawngkam hi a lo irhchhuak ni ber a a lang.
MNF hun lai khan ram lak tur area a awm vek tawh a, no objection thlengin IAF kha Aizawl DC khan a thawn thla tawh a. Khatih lai khan sawrkar khan engvangin nge RFCTLARR Act, 2013 hmang khan ram kha a lak mai loh tih kha zawhna lian tak a nih phah ta a ni. RFCTLARR Act, 2013 hi compulsory land acquisition act a nih vangin an duh emaw, duh lo emaw sawrkarin a mamawh chuan he dan hmang hian mi ram kha a laksak thei a ni. Lengpui ramah hmun rem tha a awm thu kha kum 2018 September ni 13-ah Pu Rohmingliana khan Mizoram Chief Secretary kha a hriattir vek tawh kha chuan Land Acquisition law hmang khan ramlakna kha a kalpui thei reng tih kha hai tur a awm lo bawk.
IAF hmun tura ram lak hi lo khel chiam chi pawh niin a lang lo a, Central Sawrkar Home leh Defence Ministry hian national security atan ram hi an mamawh a, Mizoramah pawh ram lakna dan Land Acquisition Act, 1894 leh a thlaktu dan thar RFCTLARR Act, 2013 hmangin ram an lo la nual tawh a ni.
Tun hnaiah chuan kum 2016 khan Lunglei Lunglawnah Assam Rifle inkulhna turin ram an la a, hetah hian ram fit 1 bial hi Rs 221/- in an pe. Kum 2019 khan Security Forces hmun atan Thuampui Helipad ram lak niin ram fit 1 bial chu Rs 515/- in an laksak bawk. Thil awmzia ni ta ber chu, IAF hnenah hian Lengpui leh Sihphir ram hi ‘hralh’ a ni lo a, RFCTLARR Act, 2013 hnuai ah IAF hmun tur hi sawrkar hian a laksak (acquired) a ni.
- Compensation sum hi a uchuak em?
IAF hnena Lengpui leh Sihphir ram hralh thu a lo darh hluai nachhan ber chu Vaibelchhe 198 mi tlemte Account-a a luh vang hi a ni ber. Ram pass erawh Ram zau tak tak ram 10 chuang a ni. RFCTLARR Act, 2013 hi ramneitu te chanvo tha thei ang ber tura dan siam, beneficial law a ni. Lengpui leh Sihphir ram hlutna fit 1 bial Rs 185/- angin District Collector-in compensation a chhûtsak ang chiaha compensation hi pek an ni a. Hemi kum hian Sihhmui ram, Railways-in an lak khan fit 1 bial Rs 216/- in laksak an ni.
Aizawl DC hian RFCTLARR Act, 2013 Section 26(1) dan ang thlapin sale deeds collect-in Average sale price hi chhût sak ni se Rs 185/- ai hian an ram hlutna hi a sang zawk ang em tih hi zawhna awm thei a nih lai karah, ram neitu te nen Rs 185/- per sq.ft-a inremna an neih angin an ram hlutna hi pêk an ni ta zawk tih hi documents atangin a hmuh theih a ni.
- Pawikhawihna a inphûm rêng em?
Vanglaini chanchinbua senior journalist Pu H.C. Vanlalruata article-ah Pu Rohminga ram lei te kha ram inleina sale deed pangngai anga siam a nih loh dan leh registered a nih loh dan te, ram neitu te hian an ram an hralh hnuah engtin nge a awm zel tih an hriat loh thu leh ram lakna sum zat engmah an hriat loh thu a ziahlan kha mipui bengverhtu pakhat a ni.
He thil hi han chhui chhoh hian a hnâr a hla ang reng a, kum 2004 chho khan Lengpui ramah mimal 21 lai ram hi Pu Rohmingliana hian a leikhawm vak mai tih chu lengpui khawtlang hruaitu te Pu Lalnuntawma Fanai in a kawmna, Zonet-a tihchhuah ah khan hmuh theih a ni. He’ng Pu Rohmingliana ram lei khawm hi huan ram VC Pass an ni hlawm. Hei hi Pu Rohmingliana hian kum 2005 khan Garden LSC-ah ram neitu te hming vekin ram pass hi a issued tir leh bawk.
Helaia sawilan chakawm ber chu mi thiltithei tan VC pass te Revenue pass-a siam a awlsam em em laiin mi nawlpui tan erawh reitak an khawsakna inhmun te House Pass/LSC-ah te an siam thei meuh lo thung. Hemi vang hian tun laia National Highways ram lakna ah hian Town & Sub-Town area tamtaka VC House Pass neitu, in leh lo tha tak tak nei ten land value an dawn theih loh phah a ni. An VC pass te Revenue Pass-a siam turin surveyor an koh kal theih ngai loh thu hi an harsatna bulpui ber a ni a, Town& Sub-Town area-a VC Pass ten leilung man zangnadawmna an dawng theih lohna chhan ber a ni.
Lengpui ram chungchangah hian Pu Rohmingliana hian ram neitu te hriat miah lohvin engtin nge an hmingin Garden LSC a lo siam theih tih hi zawhna lo pian chhan chu a ni ta ber a. Ram an hralh hnu lamah ram neitu ten engmah an hriat tawh loh lai kara an hminga Garden LSC lo chhuak thlap thei mai te hi thil tithei fal a nihzia hi hai rual a awm lo a, pawikhawihna a ni mai lo maw tih zawhna lo pianna chhan ber a ni ta ni. Compensation sum latu chungchangah erawh ram neitu mi 14 ten Pu Rohmingliana an authorised-na Power of Attorney hi 2nd September, 2019-ah notarised a ni a, DC office-in a kawl thung.
- CBI lamah kan vawm lut dawn em?
IAF hnena Lengpui leh Sihphir ram lakna sum Vaibelchhe 198 hi mi tlemte kuta a luh vang leh tam uchuak lutuka kan ngaih vanga boruak pawh hi lo alhchhuak hluah a ni ber a. Amaherawhchu, he an ramlak area square feet 50,09,400-a zau hi ram hlutna Rs 185/- per sq.ft-a chhûta RFCTLARR Act, 2013 dan anga calculate chuan solatium 100% leh 12% interest te nen chuan Vaibelchhe 198 hi a chhuak dik thlap thung si lai karah ram lakna dan hnuaiah chuan han khel chhunzawm tur a vâng viau..
Chutih lai karah ram neitu te ram hi Garden LSC a nih vangin Mizoram Land Law kan neih dan hnuaiah neitu nihna chanvo title pek an ni a, an property a ni. An property hi India danpui Article 300A-in a venhim tlat vang hian sawrkar hian a thlawnin an ram hi a chhuhsak thei ngawt lo.
IAF hmun atana sawrkarin a laksakah pawh hian RFCTLARR Act, 2013 angin an compensation dawn tur hi chhûtchhuah sak vek an ni a, Dan hnuaia induhsakna uchuak awmin a lang lo bawk. Tin, Mizorama hmun tamtaka ram an lakah hian District tina DC te hi Danin authority (statutory authority) a pek sa an nih angin DC office hi a buaipui tu ber an ni a, ram lakna dan (acquisition law) in ram neitu te chanvo a siamsa angin an compensation te an chhûtsak mai thin. Sawrkar hotu lawk, CM, Minister leh MLA te inrawlh theihna kawng hi a váng viau..
He thila CBI kan vauchherna chhan ber hi chu Ram hruaitu, thil tithei te hian hlawkna an lo têl ve reng mai lo ang maw tih hi a ni ber a. He IAF ram lakah hian thamna inthup ni se chuan Local police emw, ACB emaw te tan pawha chhui har lo tak a ni. Ram neitu te Bank Account number tarlan vek a ni. Heta tang hian khawi account-ah nge an transfer kual tih hi chu helai Local Police chauh ni lo, Bank manager pawhin an lo lepse vek thei ang chu..
He IAF ram lak hrim hrima kan sawi buai lai te hi thliar hran thiam a ngai a. Ram neitu te signature lo pêksak chungchang hi chu ram neitu leh Pu Rohminga te inkar a ni a, Forgery kan tih sak chuan BNS (IPC) bawhchhiatna a ni. Pu Henry-a leh Pu Rohminga te sum insem dan kha chu an mahni inkara inremsiamna a ni leh mai a, agreement an registered lo a nih chuan Registration Act, 1908, civil matter kaihhnawih lam a ni leh thung.
He IAF ramlak issue-a documents hmuh theih chinah hi chuan Eiruk dona dan Prevention of Corruption Act, 1988 kalhna lai hmuh thiam a la harsa viau. Ngaihruatna leh Zeldin thubawl baka han inpuhna bak chu chiangtaka eirûkna dan bawhchhiatna hi Sawrkar documents leh political party te inpuhtawnna atang hi chuan hlin tur a awm lo niin a lang. ‘Ram neitu te hian sawrkar thuneitu te an tham ngei ngei ang, sum an pe ngei ngei ang’ tia rinthua inpuhna lai hi Prevention of Corruption Act, 1988 kan vauchher theihna lai chu niin a lang ta ber.
Tin, he ram hi hmanhmawh uchuak taka lak anga sawi a awm leh bawk a. ‘He ram lakdan hi a dik lo a, Social Impact Assessment pawh a awm lo, Notification pawh chhuah a ni lo, compensation an pek dan hi a dik lo fai vek’ kan tih chuan RFCTLARR Act, 2013 bawhchhiatna a ni leh thung a, cancel emaw, hnukkir tura kan duh a nih chuan High Court leh Supreme Court-ah kan zualko thei thung.
Dan tarmit atanga thlir chuan IAF hmun atana ram lak hi dan kalphung pangngai tiin a sawi theih mai a. ZPM Ministry a lo pian hnu khan RFCTLARR Act, 2013 dan hnuaiah Notification chhuahin Award siamsak an ni mai a. Sawi tawh angin tun hnaiah Security Forces hmun atan kum 2019-ah Thuampui Helipad ram lak a ni a, Lunglei Lunglawnah kum 2016-ah Assam Rifle hmun tur lak a ni leh a, tunah Lengpui leh Sihphir ram IAF hmun atan an la leh a ni mai a, han danglamna em em a awm lem lo.
IAF hmun ram lak chungchang thu hrualmumna ber ni ta chu, IAF-in ram an mamawh a, Congress ministry hun lai kum 2011 atangin an lo zawng a. MNF sawrkar lai kum 2019 chho ah Lengpui leh Sihphir ram la turin inbiakna a awm chho tan a, ram tehfel a ni a, no objection te IAF hnenah pek a ni chho a, ZPM sawrkar hnu ah RFCTLARR Act, 2013 dan hnuaiah kum 2025-ah an la fel a, ram neitu te hnenah compensation an pefel tih hi a ni mai e.
Hetih lai hian eirûkna leh thamna, puanhnuai thil inthupa kan ringhlel tlat a nih erawh chuan tu pawhin CBI emaw, Lokayukta hnenah emaw Complaint/FIR kan thehlut thei reng a, FIR/Complaint thehlutna kawng hi tu’ma dâl theih a ni lo ve. General Consent-in a huam loh, State sawrkar hnathawk inhnamhnawih an awma CBI hnena consent pek a ngai a nih pawhin, hreipui tahhriam hun chhung pawh nghak khawtlai lovin ZPM Ministry hian CBI hnenah hian Consent a lo pek nghal ngei a rinawm e.