- Kawlchhawna Ralte (8798764113)
Mizo khawtlang nun hluiah chuan mihring, sakei seh hlum (sarthi) ruang chu lain daipâwnah an phum hin a lo ni a,a chhan chu khaw chhunga an phum chuan a sehtu khan ruang rawn zuiin a thlan a hai an hlauh avang a ni. Ruang lak tlak loh kawpa chhia a nih erawh chuan Changêl tum tal zawn hawin, ‘a taksa a chhe tawh êm a, hmuh tlak pawh a ni tawh lo ve’ tiin chhungte hmuh lohvin an phum hin nia sawi a ni.Tin, mi bo leh tuia tlate pawh tunlai thlengin ni sarih chhung zawn hin a ni a, chuta an hmuh loh erawh chuan vuina hun angreng an hmang ta chauh hin a ni.
Kum 1890 lai vel khan Reiek khua mi sawm, nghavurting vengin Tut luiah an riak a. Tleirawl tê pahnih, Bawkkuia leh Vuaia an tel ve a. An hlawhtlingin sangha an rêp euh tawh a. Zanriah ei kham hmasa Bawkkuia chuan sangha urna mei a tuah ha tur chu sakeiin rawn manin a malpuiah a pet tlat mai a. Bawkkuia chuan sangha repna ban vuanin a ang ve tlat a. “Min rawn chhan rawh u” a ti a. Mi pahnih chuan chhan an han tum nâ a, an hotu Taituka tawngkam vangin an zâm leh ta a. Sakei nena inpawt reng nafam chu a chau ta a, sakei chuan lui lamah a hnuk thla dawn a, tuipuisuthlah a vuan ve leh ta tlat a. Tichung chuan, “Min chhan tawh rawh u khai,chhan tlak ka la awm e, eng mah mi la ti chuang lo ve” a ti a.Chhan tum ahnêkin an tawmim tlat mai a ni. A chin hriat nan an han ko a. “Min ko min ko tawh suh u, min chhan ngam si lo va, chemte pawh min pe ngam si lo va, a tihngaihna a awm ta lo ve; tunah zawng chhan tlak ka ni ta lo ve, ka thi dawn têp a ni ta e,” zawi têin a ti a, a chat zui ta a.
Sakei chuan Bawkkuia chu lui hleuh kaipui a tum a, tuiah a thlauh ta a. A riahpuite chu a zan a zanin meichher pawh chhi ngam lovin khuaah hawin zanlaiah an thleng a. Mipuiin chanchin an hriat chuan, chumi zan la la chuan Bawkkuia ruang chu la turin an thawk chhuak a, tuia awm chu an la a, an zawn haw a; mipuiin an lo hmuak a, an tleirawl chhuan ber a nih avangin an ui hle a ni. Tleirawl tê, khawtlang tana tangkaina pawh la nei tam lo tih hriat ruang pawh zan pawh thlu lovin an la a ni a, an tlawmngaihna leh an chawimawi dan hi a ropuiin a mizo hle a ni.
Pasaltha Vanapa ve thung: Lalsavunga atanga a thlah Liankhama thlenga an mi duh tak, an khâwnbâwl upa-min, pasaltha huaisen hmingthang leh tlawmngai a nihzia chu puitling zingah hre lo a-bar kan awm lovang. A awmna hmun apianga mite thlamuantu niin, khua-leh-tui rinawm, khawtlang mi pawimawh ber zinga mi a ni tih kan hria a. Khatiang mi, a thihna hmun leh hun thua thu dik lo tak sawi a awm hi a pawi takzet a ni. Chu chu, a ramvah zâna a haw loh avangin a tûkah an ngaihven a, Tuithoh kam mual zawlah bawkkhupin a lo mu a, a mawngtamah sapui khawihna hnuhma niawm tak a lan avangin sakei sehah an puh a’ tiin an sawi phawt a. An sawi dan dangleh chu ‘a ramvah ni-ah ruahpui vân-âwn a sur a, chu chuan a tuamhlawm a, khaw vawt vanga thi’ tih a ni. Tin, a thihna hmuna phum an la ti lehzel a ni!
Vanapa kha sakei seha thi ni tak tak ta se, an sawi danin a ruang a la chhe lo tih a hriat reng si a, khawtlang mi pawimawh ramhnuaia phum nia an sawi hi a huaisenthlak zawk ngawt mai. Pasaltha dang chu sawi loh, a thianpa huaisen, Zabiaka ngei pawh a la awm reng a, a ruang chu eng vang mahin ramhnuaia phum a phal lovang, Liankhamate nupa pawhin a remti bawk hek lovang! Tin, ‘khaw vawt vanga thi’ tih phei hi chu, sawi tam chi pawh a ni lo. An sawi danin a ramvah hun hi Favang lai a ni nghe nghe a, ruah tam tak sur pawh ni se khua a la vawt êm êm lo lehnghal a.
Mizo khaw tinah ranvulh an awm zel a. Ranvulh sain a lak thâwm hriat a nih chuan chhuhsak tumin an um a, huaisen chuan an chhuhsak thin reng a ni. Tin, ramhnuaiah sa seha thi, ruang lak tlak chu chhungkhat lainâte punin an la thin. Ranvulh chungchangah pawh hetiang hi thil awm dan a nih lai leh, Bawkkuia pawh tluk lova Vanapa an chhuah hi thil zahthlak tak a ni a, a mizo lo hle a ni.
Tuithoh kama Vanapa thi nia sawitute thu leh hla atang chuan Diltlang khaw mipui zingah Vanapa chu ‘ka ui, ka âr’ titu an awm lo tihna a ni a, ranvulh sa seh ruang pawh a tluk lo tihna a nih ber chu! Mahse, thu belh chian dawl lo tak an lo ziak hi a tha e,Vanapa chu Zawlnghaka thi a nihzia a tifiah lehzual zawk a ni. Vanapa Zawlnghakah a thi a, an duhsak em avangin Liankhama thlan bula phum a ni.