- Dr. C. Lalrampana
A KAMKEUNA:
Mizoram-ah ASF (African Swine Fever) vanga vawk thi hmasa ber chu March 21, 2021 khan Lunglei district-a Lungsen khuaah a ni. He hri hi a darh chak hle a, vawk 72,000 chuang a thi tawh a, vawk 53,000 chuang culling tih a ni tawh. Hei hian chhungkaw 11,382 vel a nghawng a, cheng nuai sing 1,000 chuang hlohna a thlen tawh . Mizoram sorkar chuan he hri darh zel tur ven nan hian hma a la mek a, vawk vulhtuten an vawkte an enkawl dan turah fimkhur turin a ngen nasa hle thin.
Feb. 12, 2026-a AH & Vety report hnuhnunga a lan danin kumina thla engemawzat chhung African Swine Fever (ASF) vawk pul hrileng avanga nitin vawk thi an awm ziah hnu-ah a vawi khatna atan vawk thi report a awm lo. ASF hrileng avanga nitina vawk thi zat a hniam chhoh zel laiin pun leh hluai chang a awm leh thin a. tunah erawh vawk thi pakhatmah a awm lo niin animal husbandry & veterinary department hotute chuan an sawi . Heti hian kumin February ni 9-a Champhai district Leithum khua a ASF vawk pul hrileng avanga vawk thi an chhinchhiah tan atangin vawk 14,699 a thi tawh a. Tun dinhmunah khaw 255 chu vawk pul hri lennaah puan mek a ni.
Feb. 12, 2026 khan ASF natna vei vawk damlo 2 talh a ni a, Serchhip district a Baktawng khua ami ve ve a ni. Kar kalta Pathianni kha tun hnai a ni khata vawk damlo talh awm loh ni hmasa ber a ni a, Zirtawpni kalta khan vawk suat awm loh ni a ni bawk a. Heti hian kumin chhunga vawk pul hri darh zel tur venna atana vawk damlo talh tawh zawng zawng chu 23,941 a tling tawh niin Vety department chuan an chhinchhiah a ni.
HRISELNA ATAN:
Vawksa hi hriselna atan a that lohna chhan tam tak a awm a. Heng zingah hian:
- Vawksa hi natna hrik tam tak awmna hmun a ni thei a, Trichinella spiralis, Salmonella, leh E. coli-te pawh a tel thei.
Cholesterol a tisang thei a, heng hian thin natna leh thisen sang, zunthlum natna a thlen thei.
Cancer thlentu: Vawksa ei tam lutuk hian cancer natna chi hrang hrang a thlen theih phah a, a bikin ripui [colon] cancer a thlen tam bika ngaih a ni.
Antibiotic resistance: Vawk vulh thintu tam takin antibiotic an hmang nasa a, heng hian mihringah antibiotic resistance a thlen theia ngaih a ni.
Environmental impact: Vawk vulh hi boruak tichhe thei a ni a, a rimchhe êm êm a, heng hian hmun danga boruak tha a tichhe theia ngaih a ni. 6. Vawksa ei tam lutuk loh tur: Vawksa ei tam lutuk loh tur a ni a, hriselna atan a tha lo thei. A that berah pawh ngai awhleh theih hramna a ni.
Chuvangin, vawksa hi hriselna atan a that lohna chhan tam tak a awm a, rulhut pui, rulhut kawm paina thlentu a ni.
Vawksa ei hian kawthalo, senten leh pumna bakah khawsik leh hritlang, allergy a thlen thei bawk.
Hepatitis E thin natna thlen theitu a ni a, natna khirh taj thlen theitu a ni.
BIBLE-AH ENGTIN?
Vawk hi Gan Eden hun laia Pathianin a siam daih tawh niin a lang. Hei vang hian Sinai tlanga Mosian dan 10 a lak hunlai BCE 1200 vel pawh khan a awm tawh ngei a ni ngei ang Bible-ah vawksa ei hi khap a ni tawh tlat mai! Lev. 11:7-8-ah chuan vawk hi sathianghlim lo nia sawi a ni a, Deut. 14:8-ah pawh vawk hi sathianghlim lo tih a ni. [Isaia 66:3;4;17] Pathian hnam thlan Israel fate chuan an ei ngai rêng rêng lova Shabbat serh pawl thenkhatin an ei lo bawk. Vawksa ei loh ngam hi Pathian dan zawmna a ni a, thianghlimna leh thianghlim lohna chungchangah fiah taka tarlan a ni. Vawk hian engkim a ei thei a, mihring êk atanga sahring [meat] thlengin engkim a ei duak duak thei a, mihring tana a hrisel loh avangin Pathian pawhin ei a awih lo niin a lang.
Kristian tam berte erawh chuan vawksa ei chungchangah zalenna an nei niin an inngai, mahse, Pathian dan zawm chungchangah erawh ngaihtuahna an nei zui lem lo. Isua leh a zirtirte leh Paula leh tirhkoh kal hnasate erawh khan cawksa an ei ngai lo. Tunlai kristian kohhranhote chuan heng changte hi insawi thiam nan an chhuanlam thin: “Kaa lut chu mihring tibawlhhlawhtu a ni lo va; kaa chhuak chu, chu ngei chu mihring tibawlhhlawhtu a ni zawk e,” a ti a.(Mat. 15:11;17] tih thu hi innghah nan an hmang ber niin a lang. Hetih lai hian zu leh ruihhlo tha lo kaa lut ve tho chu an hawleh viau lawi a.
Vawk hi ramhuaite tawmbuk [ramhuai building] a nih hmel hle. Isuan ramhuai a hnawh chhuah dawn khan-“Vawk kawchhungahte sawn min luhtir rawh, anmahnia kan luh theih nan,” tiin a hnenah an ngen a.. Isuan an dilna a pawmsak a, tichuan thu a pe a; ramhuai bawlhhlawhte chu an chhuak a, vawk kawchhungahte chuan an lut a; tichuan vawk rual chu 2,000 lai an ni a, khamah an tlan chhuk chiam a, dilah an tlan lut ta a; tin, dilah chuan tui hakin an thi ta a ni. [Mark 5:12; 13].
Bible-ah vawksa chungchang hi thianghlimna leh thianghlim lohna chungchangah hriat a ni a, Judate leh Christian-te tan pawh a pawimawhzia chu a hriat theih a ni. Mahse, a ei miin ei lo mi hmuhsit kher a tul ber lova, chutiang bawkin ei lo miin a ei mi hmuhsit kher a tul hek lo. Mitin mahni ngaihdana awm mai hi a hahdam thlak ber ang. A tawpa rorelna erawh Pathian kut a ni.
A TLÂNGKAWMNA
A tawp berah chuan Mizoram state hi India rama cancer rate sang ber kan ni a, kum 2018-2023 chhungin cancer vanga thi mi 6,745 an awm a. Cancer chi hrang hrang zingah mipaah chuan pumpui cancer an tam ber a, hmeichhiaah erawh lung cancer an tam ber. Mizoramah hian cancer a pun chhoh zelna chhan hi vaihlo hman nasat luat vang niin mithiamte chuan an sawi.
Mizoram hi India rama cancer rate sang ber, mi 100,000 zela 189.7-in an kai nia chhut a ni. Aizawl District: Cancer rate sang ber, mipaah 269.4, hmeichheah 214.1 a ni. Mipa: pumpui cancer (ASIR = 41.4), lu & nghawng, Lung, Oesophagus, Colorectal, thin, Urinary, Non-Hodgkin’s Lymphoma leh Prostate cancer.
Hmeichhia: Lung cancer (ASIR = 26.7), chhul, hnute, pumpui, lu & nghawng, Colorectal, Oesophagus, thin leh Ovarian cancer-te a ni.
Vaihlo, mei zuk hi Cancer thlenna chhan lian tak a ni. Mizote sa ei dan hi a hleihluak hle a, vawksa kan ei nasat dan phei hi chu a uchuak mah mah niin a lang. Vawksa leh sa dang kan ei nasat lutuk avang hian cancer kan vei nasa bik niin a ngaih theih bawk. Chuvangin, sa ei dan chin tawk hi kan thiam tlan a hun hle ta a ni e. Vawksa ei duh lo tan chuan vawk hi ASF vangin pûl fai vek mah se a pawi lovang, mahse, a ei duh tan chuan khawvela sa tui ber a nih bakah mirethei tan ei bar zawnna tha tak [sustainable economy] a ni thei a, a pûl hri hi ûm bo vat a pawimawh takzet a ni. Aizawl veng pakhatah unau tlangval 2 chuan vawk 20 an vulh a, reiloteah Maruti Taxi an lei thei mai! An taimakba a van hlu êm! Mi taima tan chuan vawkvulh hi eizawnna tha tak a ni a, kan ei duh emaw ei duh lo emaw, kan thian, ranvulh an ni a, theihtawpin kan humhalh a ngai zawk a ni.