Mihring nunna suattu – Ruihhlo

  • Zoliansanga Tlau

“Vanglai par mawi a thliak, rawlthar vul lai a chuai,

Ruih hlo zun zamin a phuar hlawm ta;

Sakruangah laitha reng a zam si lo,

Chhantu an ngai ta, an riang lua e” 

– Lalsangzuali Sailo

Kan ram ti buaia nunna suattu ruih hlo hi kan hmelma a nih avangin kan do reng a ngai a. Hei vang hian Mizorama tlawmngai pawl lian ber Central YMA pawhin kumpuan-ah ‘Ruih hlo do’ a lo hmang fo tawh a, kum 2025 – ’27 chhung atan pawh ‘Ruih hlo do’ bawk a hmang leh ta a. Hei hian tun hun leh hma lam hun thlenga kan ram khawih chhe thei thil ruih hlo chu, do a pawimawh reng a ni tih a tar lang chiang hle. Kan sawrkar pawhin ‘Operation Jericho’ tia hming phuahin nikum 2025 september thla ațangin ruih hlo do beihpui a thlak a, tih rema tih bo vek ni lo mah se, a sawt hle niin a hriat a. He beihphu thlaknaah hian sawrkar leh YMA inkawpa an țang dun hi a țha hle a. Ruih hlo do tur hian kohhran a pawimawh a, kohhran siamtu chhungkaw tin an pawimawh bawk a, chhungkaw siamtu mi mal mal pawh an pawimawh bawk.

Ruih hlo chu eng nge?

Ruih hlo kan tih chu kan taksa leh rilru ti danglam thei ruih theih thil eng pawh hi a ni thei ang. Sap țawnga ‘Drug’ tih hian a huam zauvin a huap zau khawp mai a. ‘Drug’ tih hi French țawng ‘drogue’ tih ațanga lak ‘hnim hnah ro (dried herb)’ (Dr. Lalduhsanga Pachuau & Dr. C. Zothanmawia, Damdawi leh a Kaihhnawihte, p.2) tihna leh Dutch țawng ‘Droog’ tih ațanga lak ‘ti ro (to dry)’, thlai hnah ro (Aadhya Khanna, A Comprehensive Analysis of Drug Abuse and Policies in Mizoram [International Journal of Law management & Humanities Vol.7 Issue 6, 2024]) tihna bakah Grik țawng ‘drugs’ sawina ‘pharmakon’ tih a awm bawk (Dr. Lalduhsanga Pachuau & Dr. C. Zothanmawia, loc. cit). He’ng ațanga thil lang chiang tak chu hman lai khan natna ti dam tura inenkawl nan hnim hnah an hmang țhin tih hi a ni.

World Health Organization (WHO) chuan hetiang hian ‘Drug’ a hrilh fiah a:

Damdawi (medicine) lamah chuan, natna laka invenna emaw,  ti dam thei emaw, taksa leh rilru țhatna ti pung thei thil eng pawh a kawk a, damdawi lam zirna (Pharmacology)-ah chuan bawl-hlo (chemical)-in taksa chhung a luha ti-mur (tissue) leh taksa bung hrang hrang hnathawh ti danglam thei thil hi a ni. Chuvang chuan, drug chu taksaa danglamna thlen thei thil (Substance) niin damdawi lam ziahna bu-a dah theih emaw chuang tawh emaw hi a ni. Hman dan tlanglawnah chuan, ngaihtuahna leh rilru khawih buai thei thil niin, a bik takin danin a phal loh damna atan ni lova ruih nana hman țhin hi a ni a. Mi thiamte chuan, (entirnan, zu leh ruih hlo dang) he’ng caffeine, vai hlo (tobacco) leh zu te hi ruih hlo (drug) niin, thluak hnathawh khawih buai thei, damna atan leh hriselna atan ni lova – rilru, ngaihtuahna leh khawsak phung tih danglam nana hman țhin a ni.

Drugs and Cosmetics Act 1940 (India) chuan:

Damdawi chuan he’ng te hi a huam –

(i)  Mihring emaw thil nung dang emaw taksa pawn lam leh chhung lam atana hman theih damdawi zawng zawng, natna hmuh chhuah nan, enkawl nan leh inven nana hman theih thil niin, thosiin min seh loh nana siam, thosi hlo thlengin a huam.

(ii) damdawi eng pawh (chaw tel lova) taksa hnathawh ti buai thei leh, mihring emaw thil nung dangte emaw taksaa natna thlen thei thil nung te reuh tê tȇ ti hlum thei leh Central sawrkar thu chhuah pawh a huam tel.

(iii) damdawi zawng zawng tih hian a siamna (companents) zawng zawng a damdawia tel lova a tuamtu kawr thlengin a huam a;

(iv) Chu’ng damdawi kaihhnawih zawng zawng chu mihring emaw thil nung dangte emaw taksa chhung leh pawna natna – hmuh chhuah, enkawl, venhim leh tih kiam nana hman țhin leh Central sawrkar thu chhuah pawh telin a huam.

United States Food and Drug Administration chuan Drug chu:

Natna hmuh chhuah, tih dam, tih kiam, enkawl leh venhim bakah (chaw lam tel lova) mihring emaw thil nung dangte emaw taksa pianhmang leh hnathawh ti danglam thei hi a ni (Ibid., pp. 10-11).

A chunga ‘drug’ hrilh fiahna te khi inang diak diak vek lo mah se, ‘drug’ chu mihring taksaa natna – awm zawn chhuaha hmuh chhuah nan, tih dam nan, chhawk nan, enkawl nan, venhim nana kan hmanho hi a ni thei ang. Mahse, a chunga kan sawi atan ni lo va kan hman chiah khan (ruih nana kan hman chiah khan) kan hmang sual (abuse) ta tihna niin, hetianga damdawi-‘drug’ hman sual (abuse) a nih chiah hian damdawi chu ruih hlo a lo ni ta a. Vawi tam tak chu ruih hlo chu miin a lo tih khan, a tel lovin a awm thei ta lo va, tichuan, ‘ruih hlo ngai’ (drug addict) a lo ni ta țhin a ni. Ruih nana hman ni si loah chuan ‘antibiotics’ pawh hi damdawi hman sual nasat berte zing a mi a ni ang. ‘Antibiotics zawng zawng, Omeprazole (Omez, etc), Ranitidine (Zinetac, etc), Famotidine (Famocid, etc), Astemizole te; Diazepam, Codeine telna khuh damdawi, Dextroppoxyphene (Proxyvon, Parvon etc) telna nâ chhawkna te hi Physician-te’n an chawh kher ngai (Precription drug) niin, chumi tel lova hralh chhuah leh lei chu danin a khap tlat zingah a tel tih kan hriat tel a țha bawk ang. (Ibid.,pp.73-75).

Drugs țhen hran dan

Ruih hlo (Drugs) hi hlawm lian tak pahnihah țhen a ni a – (A) Psychotropic drugs (Rilru put hmang, hriatna, nungchang leh hmuh leh hriat theihna thlak danglam thei ruih hlo) leh (B) Psychedelic/Hallucinogenic drugs (Ngaih suala hmuh sualna thlen thei ruih hlo) tiin.

Psychotropic drugs hi chi liah a țhen leh theih a, hetiang hian :

(1) Sedatives leh Transquillers (Central Nervous System hna thawh ti buai thei ruih hlo) – Heng rilru tawt up upna, hma lam hun enghelha lungkhamna ti ziaawm thei leh, rilru tih zangkhaina leh mut ti chhuak thei ruih hlo – Barbiturates, Benzodiazephines/ Diazepam, leh a dangte.

(2) Opiate narcotics –  Thluak hnathawh ti buai thei leh nâ chhawk thei ruih hlo :

(a) Opium: Poppy thlai (Papaver somniferum) ațangin a hnai var chu boruak nen inpawlhin (react) a lo buang țhin a, a țhen phei chu a dum hial țhin. He thlai hi Pakistan, India, Afganistan, Turkey, leh a dangte-ah an ching țhin a. He ruih hlo ti țhinte chuan an rihna an hloh va, chi thlahna lamah harsatna an nei țhin bawk a, hna pawh an thawk țha thei lo țhin. He opium ațang hian damdawi dang, an siam chhuahte chu:

(i) Morphine – Nâ chhawkna

(ii) Codein – Khuh damdawi leh mut ti chhuak thei damdawi

(iii) Heroin – Nâ chhawkna sang, lung phu leh mar phu ti muang thei. Chin dawklak awl em em niin, ei, hip leh inchiu hmanga tih țhin a nih avangin syringes thianghlim lote inhmanțawmin, a ti țhinte’n hepatitis leh AIDS an vei duh tlangpui.

(iv) Pethidine – Nâ chhawkna

(v) Methadone – Heroin tel lova awm thei lote enkawlna damdawi

(b) Stimulants (Mi ti thatho thei): Harhvang, phursur leh nung taka min awmtir thei ruih hlo:

(i) Caffeine – Thingpui hnah, coffee chi leh cacao thlai chi ațanga lak tuia ral  hma tak niin a kha (bitter) bawk.

(ii) Cocaine – Coca thlai hnah leh kung ațanga lak niin a var a, hriatna thazam ti chawmawlh thei leh ti tha tho thei ruih hlo a ni.

(iii) Amphetamines – Nasa taka mi ti tha thoa mi ti phur thei ruih hlo niin, Truck khaltute’n țha taka zan lama an hna an thawha mut chhuak lova an harh reng thei nan an hmang țhin.

(c) Antidepressants: Depression nei nasate enkawl nana hmang țhin niin chi liah a țhen theih –

(i) Tricyclic Antidepressants (TCA)-chu’ng te chu, Doxepin, Asendin leh a dangte

(ii) Newer Antidepressants-chu’ngte chu, Celexa leh a dangte

(iii) Monoamine oxidase Inhibitors (MAO)-chu’ngte chu, Parnate leh a dangte

(iv) Selective Serotonin reuptake Inhibitor (SSR)-chu’ngte chu, Prozac leh a dangte

(B) Psychedelic (Hallucinogens): Ngaih suala hmuh sualna thlen thei ruih hlo. Chu’ngte chu –

(a) LSD (Lyergic acid diethylamide)

(b) Mescalin

(c) Psilocybin

(d) PCP (Phenyl cyclohexyl piperidine)

(e) Marijuana (Hemp thlai [Cannabis sativa] ațanga siam – Bhang, Ganja leh Charas te pawh hi hemp thai hnah leh par ațanga siam a ni).

A chunga mi khi mi thiamte’n ruih hlo (drugs) an țhen hran dan leh zirna in-a an inzirtir dan niin, he’ng bakah hian ruihna tura ngaih ni lem lo, mahse, ruihna atana hman ni si dendrite, rawng, khawnvartui leh a dangte pawh a la awm. Tunlaia ruih hlo an tih țhin tlangpuite chu (2015 -’25):

1. Alprazolam 2. Cough Syrup 3. Diazepam 4. Ganja  

5. Heroin   6. Parvon Spas   7. Spasmo Proxyvon   8. Zu (Liquor) 9. Nitrosun 10. Codeine

Eng vangin nge miin ruih hlo a tih țhin?

Miin ruih hlo a tih țan dan chu:

(i) Dilchhutna avangin miin ruih hlo nihna leh hna thawh dan hriat chian a duh avanga tih chhinna.

(ii) Nawmna thlakhlelh vang leh rilru hah tih reh nan.

(iii) Țhiante thlemna leh nawrna avangin.

(iv) Ngaihsan tur dik hriat fuh loh leh thlan fuh loh avangin (Ruih hlo tih chu tunlaina thil emaw tih tlatna).

(v) Nâ chhawkna nana hman fona ațangin.

(vi) Chhungkaw inenkawlna țha tawk lo leh inenkawlna mumal loh vangin; Chhungkaw mumal loh avangin (Broken family).

(vii) Hun awl (leisure time) neih tam lutuk avangin.

(viii) Media huhang vangin.

(ix) Pocket Money neih tam avangin leh a dangte.

Ruih hlo chu vawi khat tih chhin a pawi hle a ni ang, ruih hlo ngai (Drug addict) ni tawh; mahse, a nun chawhnu lama ruih hlo bansana sim ta, thu ziak mi Big Daddy Hmahmatea (R. Lalhmangaiha) khan, “High School ka kal chu sual lam ka zir țan ve ta…inlak pa eng emaw nan tih ve chhin ka chak ta riau mai a. Vawi khat chu ka ti ve chhin ta a. Khami țum khan zu, local no.2 leh ganja fawh 5 vel ka fawp a. Kum 1984 May thla a ni a, khata țang khan ka hawi kir leh tawh lo. Ka dam chhung hun kum 24 chuang luah a, ka nun, chhungkua, zirna, ei zawnna, nupui fanau leh hriselna thlenga min tichhia a, mi hmuhsit leh nuihzat, rethei leh hrehawma tun thlenga min siamtu ka tawn țan ni kha ka theihnghilh ngai tawh lo ang; tichuan, zu leh ganja chu ka ti chu a ni ta reng mai…Centre hrang hrangah hian vawi 2 vel țheuh chu awm lohna ka nei tawh lo a; tin, ruih theih thil bakah thil sual hrang hrang ka tih tel avang hian jail-ah pawh vawi tam tak ka tan phah a, IPC case lian fe fe pawh hi ka awrh ve nual tawh a ni. Sawrkar hna pawh vawi 2 chu ka hmu a; mahse, engmah ruih theih thil nen chuan a lo tih kawp tak tak theih loh a, ka tawpsan zel a, kan nu nen pawh kum 1988 khan fapa 3 neiin kum 8 vel zet kan inneih hnuah kan ințhen a ni…Ka sual em avang hian ka nu hi a rilru a hah thei lutuk a, a hrisel loh phah a, kum 2001 khan min boralsan ta a. Ka nu thih lai meuh paw’n ka rui reng a ni. Rilru hahdama vawi khat tal ka siam lo kha ka la inchhir ber mai. IPC-a case lianho hi Rape leh Murder tih loh chu ka awrh kim ve vek tawh bawk. Ruih theih thil tih reng chuan pawisain a daih thei lo; inchhung bungraw țha zawng zawng ka hralh zo vek a, engmah hi a nuam ka ti tawh lo, ruih theih thil pawh nuam ka ti tawh lo, ka nun hi a beidawng a; tin, ka ning ngawih ngawih bawk a…Mi aia nasaa pen chu ka tumruh ta tlat a…ka nun hlui kha ka hnu chhawn ve ta a, ka ngai lo ve khawp mai. Ka sawi duh chu tum phawt chuan sim theih loh hi a awm lo tih hi a ni” (Matea te Unau leh Zoram Tan, 2013, p.21-22) a ti a nih kha. A chunga thu ziak ațang khian ruih hlo tih chhin pawizia te, nawmna thlentu anga ngaih; mahse, a hnua beidawnna thlentu a nihzia te bakah, ruih hlo ti te chauh ni lo, min hmangaihtute rilru ti hahtu leh rilru ti hrehawma an nunna hial lak hmatirtu a nih thu pawh kan hmu thei ang a. Tin, ruih hlo chu chhungkaw ti phel darha ti keh darhtu a nih thu pawh kan hre thei bawk ang.

Chhungkaw inkaihhruaina țha leh inenkawlna țha a pawimawh

Țhian kawm tur țha thlan a pawimawh tluk zetin ngaihzawng tur țha thlan a pawimawh. Ruih hlo ti țhin kawm lo la, ngaizawng hek suh. Sum leh pai ringawt ngaihtuah lo la, zirna ngaisang mi, chhungkaw inkaihhruaina leh inenkawlna fel leh țha, Pathian leh dikna, hmangaihna leh ngilneihna hmanga inenkawl țhin bakah inzah tawna inzah derna chhungkua ngaihvenin chu’ng mite ațang chuan țhian leh ngaihzawng tur thlang ang che. Mi țha takin mi țha lo a siam țhat aiin mi țha lovin mi țha a hruai suala a hruai kawi an tam zawk ang. Mi țha chu ‘An vang awm e’ i ti a nih chuan hei hian chhungkaw inenkawlna țha pawimawhzia hriattir che se la, chhungkua i din hma hauhin i kawppui tur i thlan hunah fimkhur ang che. Chhungkaw din hi thil holam leh lak zama ngaihho mai mai chi a ni lova, inngaihzawn hmaa ngun taka ngaihtuah ngai thil a ni tih leh, nangmah ațanga lo piang chhuak tur naupangte hma khua – a chhe zawng leh a țha zawnga nghawng nei thei a ni tih kan hriat a țul hle bawk. R. Malsawmthanga pawhin, “Mi țhenkhat chuan fa an nei a, an enkawl leh peih lova; fahrah in (Home)-ah te an dah a, țhenkhatin mi dang hnenah an fa atan an pe bawk a. Chutianga Pathianin ro min pek kan fate hmangaihna leh lainatna reng reng nei lova kan tuithlar hi, min petu Pathian hian eng tin tak ngai ang maw ka ti țhin. ‘Naupang chu a kalna awm kawngah zirtir la, a puitlin hnu pawhin a thlah lo vang’ tih kan Bible-ah kan hmu a. Chuvangin, kan fate zirtirna kawngah hian nu leh pate hian mawh kan phur a. Tuma’n fate chu sual taka lo țhang lian turin kan duh hauh lo vang. Mahse, kan enkawl sei len danin a zir ve chu a ngai tlat si. Eng pawh ni se, ‘i fa khaw’nge a awm?’ tih zawhna hi vawng reng la, i fa kha a awmna chin hriat tum reng phawt mai rawh. Naupang tet ațangin a awmna chin hre zel la, tu nge a kawma, tute nen nge an awm tih te, eng nge an tih tih te hriat tum la, țhian sual a kawm a nih chuan a kawm tam hmain kawm lo turin hrilh ang che. Zingah kan tho tlang a, tukțhuan kan eiho leh a, a ngai ang bawkin zanah kan muho leh a. Nu leh pa tam tak chu kan ngaih a țha ringawt țhin. Mahse, kan hmuh loh karah khan eng tin nge an awm tih reng kan hre lo va, kan ngaihtuah hek lo. An lo sual a, ruih theih thil te an lo khawih a, kan hre mai lova, a ngawl an vei hnuah kan kuang an rawn nawr a, kan lo hre ve chauh va, chutih hunah chuan simtir leh an har tawh țhin” (Suangtuahna Lipui, 2018, p.3-5) a lo tih kha. Dr. Yuval Noah Harari-a paw’n, “…thilnung dangte nena khaikhinin mihringte hi an piang hma a, an taksa pawimawh lai pawh a nih tur angin a la famkim lo țhin. Sakhawr te hi an pian hnu lawkah tawite chu an tlan nghal thei a; Zawhte pawh kar tlem tea upa a nihin ei tur zawngin a pui a kalsan țhin. Mihringte erawh nausen kan nih laiin mi dangte tanpuina tel lo chuan kan invengin kan che chhuak thei lo va, kum tam tak chhung midangteah innghatin, anmahni zarah ei leh inin, venhimna leh zirna kan dawng țhin a…Mihringte hi țhan dan tura thang famkim lovin kan piang chhuak a, hei vang hian thilnung dangte aia zirtir theih leh huho dan phunga țha taka kaihhruai theih a ni…Thuk atanga darthlalang chhuan tui lo chhuak ang maiin nu pum chhung ațanga lo chhuakin, mak tak maia an dinhmun emaw nihna emaw zalen taka siam danglam emaw tih danglam emaw theih a ni. Hei vang hian naupangte chu kristian, Buddhist, Capitalist, Socialist, indomi, remna leh muana duhtu emawah zirtira kaihhruai theih a ni” (Sapiens ‘A brief History of  Humankind’, 2015, p. 11) tiin a ziak bawk. “Ram chu eirukna leh hlemhletna ațanga a fihlim dawn emaw ramin rilru țha leh thianghlim a neih dawn emaw a nih chuan, mi chi thum insuihkhawm te’n danglamna an siam thei ang. Chungte chu nu leh pa leh zirtirtute” tia Kalam-a’n a sawi hian nu leh pa pawimawhzia leh chhungkaw inenkawlna leh inzirtirna pawimawhzia a tar lang chiang viau ang. Pathian duh dana chhungkua kan enkawl a, kan fate harsatna hre khawpa kan kawm țhin a, an tana hun kan pek țhin chuan thil dangah hlimna an zawng lo vanga, tichuan, kan in chu ‘Home sweet home’ a lo ni ang. NGO leh kohhran leh mahni hnaa kan buai avanga kan fate kan enkawl țhat lohva, an zalen leh lutuk chuan, sual kawng zawh a awl a, a tawpah ruih hlo bawiha an tan leh si chuan engkim a ho der thei a nia.

Kan fate hi duata khawngaihna nen chauh enkawl tur an ni lo va, hmangaihna nen enkawl tur an ni zawk. Hmangaihna tel lova duat leh khawngaih ringawt-ah chuan an hah kan hlauh avangin hna thawh phal lovin kan awm awltir dawn tihna a ni. An mamawh leina tur pocket money tam tak kan pe țhin bawk ang. Mahse, hmangaihnaah chuan an hmakhua ngaihna a tel tlat avangin an tana țha lo turah chuan kan zilh hau ang a, an chhiatpui lo tur tawk pawisa kan pe ang a, an chhiatpui lo tur tawk hna thawh tur leh tih tur kan tuk țhin bawk ang. Nu leh pa țhenkhatte’n chuan mahni fate hma khaw ngai lo ni awm tak leh hmangaihna tel lo ni awm takin duat leh khawngaihna nen ringawta enkawl chhing an awm țhin. Hetiang nu leh pate hi chuan an fate țhatna tur leh chhiahpui tur pawh ngaihtuah thleng lovin an duh duh an pein an leisak a, hauh hunah pawh hau phal lovin an duat a, chu chuan thil pawi tak thlenin, an fate’n ruih hlo an tih phah a, sawn an pawm a, sawn an thlak a, HIV hrik an kai a, pawisak an nei lo va, an nun a beidawng a, tichuan, a tawpah kan invui liam leh a. Kan fate nunna hi zawi muangin kan lo la fo dawn tihna a ni ang.

Nunna suattu – Ruih hlo

Mizoram Excise & Narcotics Department-in a tar lan dan chuan nikum hmasa 2024 khan ruih hlo vanga thi zat chu 67 (mipa 58; hmeichhia 9) a nih laiin nikum 2025 khan mi 118 (Mipa 100; hmeichhia 18) an thi a. Tin, zu avangin kum 2014 – 2025 chhungin mi 305 (mipa 261; hmeichhia 44)-in an nunna an chȃn bawk.

Kum 1984 khan Heroin avangin mipa pakhatin a nunna a chȃn a. Hetiang hian han tar lang ta zel ila:

YearMaleFemaleTotalDrugsAge Group
19851 1Heroin 
1986  NIL  
19875 5Heroin 
19883 3Heroin 
1989617Heroin 
19907 7Heroin + Proxyvon/Parvon Spas 
1991718Heroin + Proxyvon/Parvon Spas 
199210212Heroin + Proxyvon/Parvon Spas 
199317118Proxyvon/Parvon Spas 
199424327Proxyvon/Parvon Spas 
199549655Proxyvon/Parvon Spas 
199645651Heroin + Proxyvon/Parvon Spas 
199756157Heroin + Proxyvon/Parvon Spas 
199876884Heroin + Proxyvon/Parvon Spas 
1999771289Heroin + Proxyvon/Parvon Spas + Dendrite 
200012811139Heroin + Proxyvon/Parvon Spas + Dendrite16 – 36
2001929101Heroin + Proxyvon/Parvon Spas + Diazepam14 – 54
200285893Heroin + Proxyvon/Parvon Spas + Dendrite16 – 37
200312412136Heroin + Proxyvon/Parvon Spas + Peptica + Diazepam + Ganja15 – 46
200412221143Heroin + Proxyvon/Parvon Spas + Cough Syrup + Dendrite + Ganja17 – 41
200535742Heroin + Proxyvon/Parvon Spas + dendrite + Cough Syrup + Ganja15 – 39
200621122Heroin + Proxyvon/Parvon Spas + dendrite + Ganja19 – 33
200725429Heroin + Proxyvon/Parvon Spas 16 – 46
20089211Heroin + Proxyvon/Parvon Spas21 – 43
200925328Heroin + Proxyvon/Parvon Spas20 – 44
201013316Heroin + Proxyvon/Parvon Spas16 – 37
201112 12Heroin + Proxyvon/Parvon Spas20 – 38
201239645Heroin + Proxyvon/Parvon Spas + Nitrosun + Alprazolam 14 – 40
201329837Heroin + Proxyvon/Parvon Spas + Alprazolam + Cataspa leh a dangte18 – 40
201436238Heroin + Proxyvon/Parvon Spas, leh a dangte18 – 48
201524327Heroin + Proxyvon/Parvon Spas leh a dangte21 – 40
201650959Heroin + Proxyvon/Parvon Spas leh a dangte17 – 48
2017531265Heroin + Alprazolam + Ganja19 – 44
2018441256Heroin + Alprzolam + Spasmo Proxyvon + Liquor19 – 58
2019421355Heroin + Codeine + Spasmo Proxyvon18 – 49
202061667Heroin leh a dangte22 – 44
202139847Heroin + Alprazolam leh a dangte19 – 48
202239443Heroin leh a dangte19 – 48
2023641276Heroin + Alprazolam leh a dangte21 – 57
202458967Heroin + Alprazolam + Cough Syrup leh a dangte19 – 57
202510018118Heroin + Alprazolam leh a dangte17 – 57
2026314Heroin + 29-38
Total17562452001 14 – 58

(https://excise.mizoram.gov.in [Accessed: February 10, 2026])

Kum 2011-a Mizoram chhiarpuiah khan mihring 10,97206 (Mipa 555339; hmeichhia 541867) awm anga chhut a ni a. Kum 2021 khan nau piang 24,314 awmin mitthi 8,101 (ruih hlo avangin mi 47 [Mipa 39; Hmeichhia 8] an thi) an awm a; kum 2022 khan nau piang 26,049 awmin mitthi 8584 (ruih hlo avangin mi 43 [Mipa 4; hmeichhia 4] an thi) an awm bawk. Kum 2021-a birth rate chu 17.63 niin death rate chu 5.87 a ni; Kum 2022-a birth rate chu 18.49 niin date rate 6.04 a ni (Statistical Handbook Mizoram 2022, Directorate of Economic & Statistics Mizoram: Aizawl, p.2 – 130). Nikum 2025 khan nau piang 21,873 (Mipa 11,076; Hmeichhia 10,797) awmin mitthi 8,080 [Mipa 5183; Hmeichhia 2,897] an awm a. Hmeichhia aiin mipa nau piang hi 279-in an tam zawk. Nikum 2025 vek khan mitthi 8,080 awmin mitthi mipa 5,183 leh hmeichhia 2,897 an awm bawk. Hmeichhe thi zat aiin mipa thi zat 2,286-in an tam zawk bawk. Mipa thi zat 5,183 aia piang zat 11,076 tamna chu 5,893 niin, hmeichhe thi zat 2,897 aia piang zat 10,797 tamna chu 7,900 a ni thung; piang zat ațanga thi zat paih hnuah mipa aiin hmeichhia 2,007-in an tam zawk a ni (Vanglaini 6 February, 2026). Nikum 2025 khan ruih hlo vangin mi 118 (Mipa 100; hmeichhia 18) an thi bawk. Kum 2016-a Life Expectancy chu hmeichhiaah kum 73.8 niin mipa kum 68.3 a ni. 

A chunga kan tar lan ațanga thil lang chiang tak chu ruih hlo avangin hmeichhia aiin mipa an thi tam a. Mipa dam theih hun chhung kum 68.3 thleng lovin kum 14 ațanga kum 58 inkarah kan in vui liam țhin tih a hriat bawk. He’ng mipa thite hian nupui fanau an neih phei chuan naupang pa nei lo leh hmeithai a siam nual ang tih a rin theih bawk. Pa emaw tlangval emaw pawh ni se chhungkua, kohhran leh ram tan țangkai tur tak tak hetianga mual an liam ringawt hi chu uiawm tak an ni. Chumi rual chiah chuan hmeichhia pawh ruih hlo tih avanga thi an pung hret hret zel hian ngaihtuahna a ti thui hle bawk. Kum 2011 chhiarpuiah khian hmeichhia aiin mipa an tam zawk a; mahse, ruih hlo avanga thi an pun zel avangin mipa aiin hmeichhia an tam tawh zawk mai thei, kum 2025-ah chhiarpui nei leh ta ila. Pawi ber mai chu vanduaina avanga accident emaw natna emaw vang pawh ni lo va ruih hlo avanga mi 1997 (kum 1984 – 2025) lai mai kan han invui liam hi chu a rapthlak hle a ni.

Kum 2017 khan ‘Social Welfare Department, Government of Mizoram’-in “Baseline survey on extent & pattern of drug use in Mizoram” tih hming puin zir chianna a neihah, ruih hlo (drug) ti țhin mi 2633 chu Mizoram chhunga District hrang hrang ațanga thlang chhuakin an zir chiang a, tin, tan ina tang mi 323 ațangin zir chianna an nei bawk. Survey-a a lan dan chuan a tirah sikul ațangin meizial an zu țan a, tichuan, ruih hlo chi hrang hrang an ti chho ta țhin a ni.

The commuinty based survey huang ațanga mi 2633-ah hian mipa 2353 (89.4%), hmeichhia 265 (10.1%) leh trans gender 11 (0.4) niin kum 28 vel bawr an ni bawk. 41.4% hi Middle School zo tawh an ni a, 36.2% hi Higher Secondary thleng zir leh 10.4% hi Graduate an ni bawk. 81.6% (2149/2633) hi hna nei lo an ni a. Chutih laiin mipa 32% hna nghet an nei a. Hmeichhia 12.9% te chuan ruih hlo an zuar a,  hmeichhia 33% te chu mipat-hmeichhiatna (sex) hmanga sum la lut țhin an ni bawk. 49.5% te chu nula tlangval niin 24.2% te chu nupui pasal nena ințhen tawh an ni bawk, 20.7% te chu nupui pasal nei an ni a; hmun li a țhena hmun thum te chu nu leh pa thlazar hnuaia awm an ni. Inchiu tawh 78.6% (2064/2633) te chu an țhiante kal tlanga ti an ni a, inchiu țhin zinga 65.8% (1357/2064) te chu țhiante nena needles leh syringe inhmanțawm țhinte an ni bawk.

A district ang zawng chuan Aizawl-ah ruih hlo ti an tam ber a – 28.7% (345/2633) a ni a, Lunglei 13. 1%, Champhai 12.0%, Kolasib 11.4%, Serchhip 9.7%, Siaha 9.7%, Mamit 9.5 (250/2633), Lawngtlai 5.9% te a ni.  Hetiang hian ruih hlo an tih hming leh ruih hlo tel lova awm thei tawh lote zat han tar lang leh ila:

1. Zuk leh hmuak (Tobacco) – 63.3%

2. Zu – 39.2%

3. Cannabis – 29.7%

4. Heroin – 73.3%

5. Pharmaceutical opioids – 44%

6. Sedatives – 38.6%

7. Volatile solvents – 13.6%

8. Cocaine – 30.8%

9. Opium – 55.4%

10. Any others drugs – 28.8%

Ruih hlote hi kawi ațanga lo kal nge?

Mi thiamte chuan ruih hlo hi he’ng ram ațang hian a lo chhuak niin an sawi:

(i) Myanmar, Thailand leh Laos (Golden Triangle)

(ii) Iran, Afganistan leh Pakistan (Golden Crecent)

(iii) Nepal ațangin Ganja leh Țip a lo kal bawk.

P.C Nghaklianmawia chuan, “Dan keng kawhtute’n Mizorama Heroin an man tawh zawng zawng hi Myanmar ațanga rawn lak luh vek a ni. Opium pawh Myanmar leh Manipur ațanga lo kal niin Ganja hi Manipur ațangin a lo lut ber bawk. Proxyvon leh ruih hlo dang (Pharmaceutical) te erawh hi chu Assam ațangin a lo lut ber a, Tripura ațanga lo kal pawh a awm ve bawk” (Buaipui Tham Thilte [Bible ațanga thlirna], 2008, p. 50) a ti. A hnuaiah hian Mizorama ruih hlo lo luhna kawng han tar lang ta bawk ila:

Routes of Drug TraffickingDrug Trafficking Links
A.Moreh (Manipur)—Chaipui—Aizawl
B.From Myanmar—Champhai—Seling—Aizawl
C.From Myanmar—Farkawn—Aizawl
D.From Myanmar—Thinsai—Serchhip—Aizawl
E.From Myanmar—Lunglei—Aizawl
F.From Bangladesh– Lungsen— Lunglei—Aizawl
G.Imphal (Manipur)— Kolasib— Aizawl

Source: AADYA KHANNA, “A Comprehensive Analysis of Drug Abuse and Policies in Mizoram” in International Journal of Law Management & Humanities [Vol. 7 Iss 6; 1014]

A chunga ruih hlo kalna kawng kan tar lan khi tunah chuan a danglam tawh mai thei. Ruih hlo lo kalna kawng kan hriata kan ram a lo thlen hmaa kan lo dan chah a ngai a, a lo lutte pawh kan man vat a țul. Nikum 2025 chhunga Mizoram Excise& Narcotics Department te’n ruih hlo an man te han tar lang ila:

ZU/DISTILLED COUNTRY LIQUOR57004.920 LITRE
ZU BILHLAI/FERMENTED RICE109257 1/2 TIN
DAWIDIM/YEAST481.350 Kg
INDIAN MADE FOREIGN LIQUOR -750 ml375 ml180 ml 16037 BOTTLE4750 BOTTLE3949  BOTTLE
BEER 650 ml274 BOTTLE
BEER 500 ml32702 CAN
FOREIGN (IMPORTED) LIQUOR1123 BOTTLE
FOREIGN (IMPORTED) BEER6 BOTTLE
FOREIGN (IMPORTED) CANNED BEER4904 CAN
BEDC2990.600 LITRE
FRUIT WINE347.130 LITRE
FOREIGN WINE7 LITRE
HEROIN35.283 Kg
OPIUM1.193 Kg
GANJA189.243 Kg
GANJA (CANNABIS) PLANT35 No.
METHAMPHETAMINE293.850 Kg
PSUEDOEPHEDRINE7.420 Kg
NITREZEPAM1.201 Kg
ALPRAZOLAM2.697 Kg
TRAMADOL2.601 Kg
COUGH SYRUP207.235 Kg

Tin, nikum khan Narcotics Drugs & Psychotropics Substances (NDPS) Act, 1985 hmangin mi 865 man a ni a. Mizoram Liquor (Prohibition) Act, 2019 hmangin mi 5907 man an ni bawk. Mizoram Excise Act, 1973 (Autonomous District bik chauh) hmangin 277 man niin ruih hlo leh zu dan hmangin ram dang mi 55 man a ni bawk.

Ruih hlo kaihhnawih

Ruih hlo hi taksa ei chhetu thil țha lo niin a ti țhinte pawh an dam rei lo tih a chunga kan tar lan tawhte ațang khian a chiang a. Tin, chhungkaw ti kehchhehtu a ni bawk a. Mipat-hmeichhiatna tih lohah ruih hlo hmanga inchiu țhin leh syringe ințawm țhin te’n HIV an pu darh a, HIV hian kan ram a ti buai hle bawk tih chu tlang hriat a ni bawk. Ruih hlo hian kaihhnawih a nei tam hle a, ruih hlo chu mihring ti hrisel lotu bakah nunna suat thei leh suat fotu a ni a. Tharum thawhna, tualthah, mipat-hmeichhiatna, thil ruk leh adangte thlengin a thlen thei a ni. Tin, ruih hlo avanga sum luang ral hi a tam tawh viau bawk ang, hei vang hian ruih hlo chu retheihna thlentu tiin a sawi theih bawk awm e.

Hei bakah hian ruih hlo ti țhinte chu kohhran leh khawtlangah an inkiltawih a; mi hmuhsit leh endawng an ni țhin. Mahni inah pawh awm thei lovin ruih hlo ngai enkawlnaah enkawl an ngai hial țhin bawk.

Ruih hlo ngaite leh zuartute

Kan ram hmelma ruih hlo țhat lohzia leh tih chhin pawizia kan sawi tawh a. A nih leh ruih hlo tel lova awm thei tawh lo (addict)-te hi engtin nge kan tih ang? Chhungkuaah pawh an inkiltawih tawh a, kohhran leh khawtlangah phei chuan țik pawh an ti ngam loh lai hian kan ensanin kan hnuchhawn mai dawn em ni. Mihring ve bawk an ni a, an tun hma nun chu eng pawh ni rawh se, duhthlanna an siam sual tawh a, tunah chuan an sim theihna tur leh ngai an awh leh theihna tur kawng zawnga kan țanpuia kan chhanchhuah an ngai a ni. Hetiang ti tur hian mi zawng zawngin kan thei kher lo a nih pawhin ruih hlo ngaite enkawl nan kan sum leh pai hmangin kan țanpui thei tih hria ila, tin, a thawka te pawhin Pathian rawngbawlnaah ngaiin thawk bawk se la a duhawm hle. An inkilhtawih leh an inhmuh hniamna ti so sang leh ti zual zawngin chhungkua, kohhran leh khawtlang pawh i awm lo ang u. Pathian ngaihah keini ang thovin an hlu em em a ni tih kan hriat reng a pawimawh. RTC Lalduhawmi’n ‘Ngawlveite inhlanna’ tih hla a phuah hian ruih hlo ngaite rilru put hmang tur a hriat theih ruak ang:

Ka dawn țhin rairah kan nun,

Tuar thiam a har, a na lua e;

Mim ang kan lo piang ve na a,

Chun leh zua lu ti haitu mai a’n.

Muantu kan ngai, puitu kan ngai,

Chhantu kan ngai an awm si lo;

Mi fel rual awm khawm hote zingah hian,

Kan tan hmun a awm ve si lo.

Tlang sawi leh țih leh khai kan ni,

Relthang phurin hringnun kan hmang;

Kan tan hian khawvel a zim lua,

Khawvel pawh hian hnutiang min chhawn ta.

Keini zawng hrem zia reng kan ni,

Kan thil tih man chauh hmu kan ni;

Aw, Isu, Davida fapa min khawngaih rawh,

Min kal pel lul suh.

Sual nei lo chuan min deng rawh se,

‘Isu, i ram i thlen hunah;

Min hre reng ang che’, kei mi sual ber hi,

I tan ka nun hlan che ka duh.

Sawrkar pawhin tih tur a nei. Ruih hlo ngaite enkawlna kan neihte hi thuam țha se a, inkaihhruiana leh inenkawlna țha zawk nei se la. Mi mal leh pawl anga ruih hlo ngaite enkawlna hmun pawh tun aia inkaihhruaina țha zawk an neih theih nan tha thawha vila hma an lak a țul bawk. Ruih hlo ngai enkawlna hi District tinah awm thei sela a duhawm hle bawk. Hei ringawt hi a thawk lo va, ruih hlo ngaite’n mahni kea dinga ei an zawn theih nana thiam thil zirna țha pawh ngaihtuahsak a țul a, hei hi sawrkar hmalakna tur ni pawhin a lang.

Midang tana țha lo leh nunna la thei hmanga sum dawn hi a țha lo va. Ruih hlo zuartute pawhin ei zawnna dang dapin ke pe se la a va duhawm em. I thil zawrh avang khan mi tam tak an thi tawh mai thei a nia. Mi dang tana malsawmna ni tura inzirtir țhin kristiante hian mahni țanghma chiah hai lovin mi dang tana țha tur ngaihtuaha ke kan pen tel a ngai, kan mihring-pui mi dangte hmakhua kan ngaih hian kan hmangaih tihna a ni.

Khaikhawmna

Kan Mizo-pui 2001 lai nunna latu, sualna tinreng paipawntu ruih hlo hi kan hmelma a nih avangin i do ve dawn em. Eng tia do tur nge? Ruih hlo i tih duh miah lo va, a țhat lohzia i sawia mite i zirtir chuan ruih hlo i do tihna a ni; ruih hlo i ti mek a nih pawhin i tih duh tawh miah lo khan ruih hlo do i ni. Tin, ruih hlo dotu pawl i lo țanpuia i thlawpzia i lo lantir khan ruih hlo i do tihna a ni bawk.

Leave a Reply

error: Content is protected !!