Insawisel ching hnam Mizote

  • Dr. C. Lalrampana

A KAMKEUNA:
Mizote hi China ram atangin Burma kaltlangin kum 1500-1700 AD velah Mizoramah kan lutah ngai ta ila. British sawrkar hnuaiah kum 1890 atangin 1947 thleng kan awm a, kum 57 chhung kan awm tihna a ni. British-te”n Mizoram an awp lai hian, anmahni ro inrel dan an nei a. Kum 1947-ah India-in zalenna a hmuh khan, Mizoram chu Assam state-ah a awm a, kum 1972-ah Union Territory a ni a, kum 1987-ah state a ni ta a India sawrkar hnuaiah kum 79 zet kan awmleh ta mek a ni. British sawrkar leh India sawrkar hnuaiah kum 136 zet kan awm tawh tihna a ni. A hrana mahnia ro inrel “Zoram khawvar”- “Zoram thar” sawi chamchi thin mah ila chutiang chu kan la hlat hmel bawk si? Huihah…!

TU HNAMZIA NGE KAN LAK?
China-ho zia nge, kawlho zia nge, British-ho zia nge, India vaiho zia nge, tu hnam zia ber nge kan lak chhawnt Nge, atir atanga kan hnam zia ve hrim hrim zawk em ni angt Heti êm êma inrêl phâr leh insawisêl, insawichhiat, insawi bawrhban kan ching êm êm mai hi let India ramah Kristian tamberna ber dawttu state zaah 87.16% kristian awmna tiin hahipin kan sawi uar hle thin si at Hmanlai upahovin-”Mizo hmeichhe pahnih awm dun tawhnaa an phun ser ser tawh phawt chuan tuemaw tal rêl an nei ngei ngei a, mipa pahnih khat awmkhawm an nuih dar dar tawh chuan zahnawh an sawi ngei ngei thin” an lo timathlawn lovin mi rêl leh sawichhiat, sawisêl hi kan chawtui ber a ni chho mek zel niin a lang. Kristian nundan tha ber tura kan ngaih zingah hian kohhran pawl hrang ‘denominations’ hi khawvel huapa Kristian zingah 45000 [singli sangnga] zet an awm mek a, kristianna vang zawk em niang le, heti taka pawl hrang tam leh insawisêl kan ching ta mai hit Exodus 23:1-ah chuan “Thuthang dik lo chu i sawi chhâwng mai mai tûr a ni lo ve: hretu fel lo tak nihna tûrin mi suaksual zîngah chuan i kut chu telh ve suh.” tih a ni si! Pathian thu hi chhiarin sawi chamchi thin mah mah ila, a taka numpui chuan si loh chuan awmzia pakhatmah a awm lova, dâr ri mai mai emaw, dâr benthek ri mai mai ang chauh a lo ni tih a chiang hle awm e.

POLITICAL PARTY RINTLÃK AWM LO LUTUK:
Mizo Union din kum 1946, April ni 9 atanga kum 80 chhung zawng khan Mizoramah political party rintlãk, dawt tel lo, takna leh dikna tello political party pakhatmah hmuh tur an la awm hauh lo nia! Tunlaia lengpui ram chhunga IAF ram lei chungchanga dawt thu puarpawleng leh rinthua huai tak taka Mizoram political party tinte an han inchirhtheha an han insaipuk a, an han inhampuar kual vel phei hi chu a ninawmin a hneawm takzet a ni. Mizoram Lokayukta leh “Public Interest Litigation” [P.I.L]-in a la ching fel mai dawn a, Political advantage lak tuma lo buai chiam chiam hi Zoram mipui tan ninawm leh hnawmhne mai a ni tih hriat a hun hle. A dera nunga, LSC thlawk thei; Open tender lem; restricted tender lrm, contractor lem, departmental work lem, dik lo taka zangnadawmna lakte leh eirukna, hlemhletna, aikal lakte nen kan la inkaihhnawih hluai chhung hi chuan Pathian hi zawng kan la hlat hle a ni tih a chiang hle.

Kan ram hruaitute hian Dikna, Rinawmna, Taimakna [DRT] hi vawngnung tlat reng se’ng chuan thenawm state changkang tak tak tawhte ang hian raltiang ram kan kai ve tawh turt An sawrkar laia an tih theih reng pawh ti chuang lovin an sawrkar loh veleh midang sawrkarah an ngaimawh tharleh êm êm zel thinte hi thil mak tak chu niin a lang.

Pathian hnam thlan Juda mite khu mihring ve tho an nih avangin insawiselna (gossip) a awm ve thin. Mahse, Juda-te sakhaw dan (Halacha) chuan insawiselna hi a khap bur a, tawng sual emaw, mi sawi chhiatnate hi tualthat tlukin a ngai a ni. Sakhaw dan leh thil dik lo tihna a nih avangin insawiselna hi a awm tur a ni lo, Juda danah chuan insawiselna hian chhiatna pathum a thlen thei: Talmud chuan tawng sualin emaw insawisêl hian mi pathum a tichhe threi: “A sawitu, ngaithlatu leh a sawiate chhiatna a ni,” a ti. Juda dan chuan insawisêl a khap a, sawisêlna thawm pawh ngaihthlak a khap a, mi fak pawh a phal lo, chungte chu ngaithla lo turin a ti bawk. Mizote erawhin mi fak thawm aiin mi rêl thawm leh sawisêl thawm riva hriat leh ngaihthlak nuam kan ti zawk thin. Mi fak tlak leh chawimawi tlakte hi chawimawia fakte hi kan hreh ngawih ngawih thin niin a lang. Kan fak chhunte lah hi kan fak uchuak thei hle a; a letleh beisei nei ranin kan fak tlawr thiam hle thin.

A TLÃNGKAWMNA
Political Party-te mai piah lamah kohhran pawl hrang hrangte leh NGO hrang hrangte pawh insawisêl, indeusawh, innghirngho kan ching hle. Kohhran kehdarh, pawl kehdarh leh inthen darh pheng phungte lah hmuh tur bo hek suh. Tawngkam tha erawh kan ui lovin kan sakhaw mi hmel êm êm a, Pathian rawngbawl awm tak kohhran rawngbawl ni zawk si te, Pathian bël si lova kohhran bêl tlat zawk te, Pathian rawngbawl duh si lova nihna ringawt ãtchilh te, nupui-pasal fanau, chhingkua hmangaiha ngaihsak chuang si lova midang ngaihsaka hmangaih daih thin te, mahni eizawnna hna ber [main profession] ngai pawimawh si lova kohhran leh YMA hnatlang leh thildang ngai pawimawh zawk tlatte leh chihrang hrang sawi tur a tam hle mai! Tawngka maia ruihhlo do taima êm êm leh sawi peih viau si, mahni ruihhlo khawih lai ngaimawh chuang hauh silote thlengin kan van awm chikim tehlul êm! Hawh u, zofa zawng zawngte u, Pathian hnenah intulutin hawikirleh ila kan chin tha lo insawiselna leh kan sualte hi sim tlang tawh teh ang u.

Leave a Reply

error: Content is protected !!