- Dr. C. Lalrampana
Mizo hla phuah thiam Valzotea hla phuah, thiam tak maia C. Vansanga leh Vanlalsailovate’n an sak “Suihlung len zual changin, ka thlir vel kan chhuah tlang, Partin vul a kai chiai e, chhem dam thli nen. Thal romei a zam kai chiai e, lung min len zual thin, Tlai ni ka leng zo lo.
Rose par rimtui min thliah la, hmangaihna rose par rimtui; Suihlung dam nan e, min hlan la sakhmelmawi” tih hla hian rawngbawltu puithiam pastor atanga naupang chumchiapte thinlung thleng hian
a fan hneh thei hle niin a lang. He hla hi a thluk a mawiin, a thu a tha a, a satute lah hian an thiam êm ëm a; a phuahtu hian a hnehsawh bawk si a, lung a kuai takzet thin a ni.
Rose hi khawvel pum huapa pangpar mawi berte zinga mi a ni. A mawina, a rimtuina lah sawisel bo. thenkhat chuan Rose hi “Pangpar lalnu” an ti thin.
A rimtuiin a mawi hle a, bouquet, perfume leh thil dangah an hmang nasa hle bawk thin.
Rose pangpar hi a scientific hming chu Rosa a ni. Rosaceae chhungkaw atanga lo chawr chhuak, species 300 atanga 360 vel leh cultivar sang tam tak awmna genus hming a ni. Rosa hi genus hming a ni a, species hrang hrangte chuan hming botanical hming an nei a, entirnan, “Rosa rubiginosa, Rosa indica, emaw Rosa rugosa” tihte a ni.
Kum maktaduai 35-40 liam taa lo piang nia ngaih niin, Asia khawmualpuiah a lo chawr chhuak nia hriat a ni. Rose pangpar hi hybridisation leh selection breeding hmanga siam that a ni a, Cultivar 20,000 chuang a awm tawh nia ngaih a ni.
Rose Pangpar hi hriselna atan a tha hle a. A thatnate chu: Taksa tihnawmna [relaxation] atan a tha a, Stress leh depression tihtlemna atan a tha hle bawk niin mithiamte chuan an ngai thin. Vun tan a tha a, vun a tinem a, lung hriselna atan a tha bawk. Chawpai tawih [digestion] a pui thei bawk. Rose Pangpar hi ei leh in atan hmanin a tha a, a rim (aroma) pawh a tha hlea ngaih a ni bawk.
Rose hi pangpar mawi leh rimtui tak, damdawi leh thil dang atan hman theihna tam tak a awm. A rah, a par, hnah, leh pilte hi thil hrang hrang siamna atan hman theih a ni, cosmetics, ei tur, damdawi, leh engineering-ahte pawh hman theih a ni .
Rose damdawi thatnate chu: Natna [inflammation] enkawlna; Zunthlum (diabetes); Hmeichhe natna (dysmenorrhea);
Lungngaihna/nguina (depression); Stress; Thil hriatna (seizures); Upatna (aging) tante hman theih a ni.
Rose tui (rose water) hi vun enkawlna atan a tha hle, vun a tinem a, bacteria a do bawk. Rose hi thil siamna atan a tha, electronic products-ahte hman theih a ni. Graphene nen a inrem hle bawk niin mithiamte’n an ngai.
COVID-19 hripui [pandemic] hun lai khan damdawi leh ei tur a vang hle a, chuvangin, natural biomaterials hi a tha hle. Rose hi a thatna tam tak avangin zirchian lehzual a ngai hle.
Hmanlai atangin pangpar thenkhatte hi natna hrang hrang enkawlna atan an hmang thin. Calendula officinalis (Marigold) hi Europe leh Eastern Mediterranean atanga lo chhuak a ni, damdawi, hmanrua, leh vun enkawlna atan an hmang thin. Hliam, thinlian, thisen tihthianghlimna, leh antispasmodic atan an hmang thin. St. John’s wort hi depression enkawlna atan Europe-ah an hmang thin. Lily hi a par a mawi hle, anti-inflammatory leh antioxidant atan a tha hlea ngaih a ni bawk
“Tawnmang lamah chuan e, kan len dun a, A thianga thutin hlanin, len lai kan chen Mahse hai ang thang a hawi velin, nang ngaih vang hian e, Luai thli ka nul leh thin. Chutin sakhmelmawite, duh ai ka sam thin a, Kumtluanga buan ang pawmin, run hmun nuamah, Fanau mal tluana chawi dun turin
Kumtluan atan e, nuthai chang mai teh la” tia Valzotea’n Rose pangpar mawina leh rimtuina, nula hmeltha ngaihnobei tak takte hmangaihna ropuizia leh hlutzia nen tehkhina a’n phuah chhuak thei hi Mizo hnam tan a va’n hlu tehlul ëm!