- K. Hmingthankaia
Mi hnuaihnung ber leh rethei tak ni mah ila, MLA leh Minister-te leh rulling party te khabe liam changin ka pan lovang, hengho hi ka mamawh ve lo, lo ti ve tlat thin ka nihna chhan chu, kan sawrkar kal tawhte leh rulling party-te khawsa zia kha hneawm ka ti a, ka hua a, thin an ti rima, ka bei an tih dawn lutuk thin vang a ni.
Mahse, mihring kan khawsak honaah hian, a then nuam ti tak leh thawveng taka kan awm lai hian, tute emaw chu mangang tak tak, thil manganthlak tak tawk mekte, tanpuitu mamawh em emte kan lo awm fo bawk thin si a. Chu’ng ho tan chuan anni kha pan loh theih loh an ni thin si a ni. Tin, sawrkara thi beh ho khan anmahni kha pan lo thei lovin mipui kha min siam thin bawk a ni. Khawtlang hruaitute’n emaw, sawrkar department-te’n emaw awlsam leh tha zawk leh chak zawka hna an thawh theih rengte, mipui manganna leh harsatna rang zawka an chinfel theih tur rengte kha-Party recommendna eke bale, MLA/Minister phalna chuti khati an han ti kual kawi vel thin kha a ni a.Thaw hi a veng lo thin a ni.
Ka hriat thiam loh ber mai pakhat chu, inhmun dilna form lei tura Minister phalna lak a ngai an tih mawlh mai kha a ni. Minister khan Mizorama hmun ruak zawng zawng hi a hre vekin, inhmun atana dil tlak a nih leh nih loh hi a hre vek dawn emaw ni le? ‘ E, Tawngkawlawng chhim veng tuikhur bul ami kha chu dil ka phal lo, chumi tan chuan ka ti. Sakawrtuichhun vengthlang leilawn piah ami kha chu chumi chuan dil rawh se’ a lo ti thlap thlap zel dawn em ni le? Miin hmun ruak nia an hriat chuan tu pawhin an dil thianga, hmun ruak a nih tak tak leh tak tak lohte, inhmun atana dil tlak a nih leh nih lohte chu khalai ram bialtu revenue staff leh khawtlang hruaitute khan an hre vek zawk dawn a. Miin inhmun dilna form a lei rual rualin emaw, a dil rual rualin emaw kha inhmun kha a nei nghal dawn pawh a ni si lova.Tu pawhin, khawilai pawh hmun ruak nia a hriat chu a dil anga, department leh khawtlang hruaituten an endik(verify) phawt thin kha a ni si a. Inhmun atana pek chi a nih leh nih lohte, a diltu chu pek tlak a ni em? tihte chu sawrkarin a la ngaihtuah mai tur niawm tak kha a ni si a. Inhmun dilna form cheng 10 man lei tura hmun hla tak tak atanga vawihnih vawithum Minister hmu tura kal ngai kha vawiin thleng hian a awmzia ka la hre thei lo a ni.
Kei pawh ka ram, tunhma 1985 a LSC siam lai vela ramhnuai deuh a la nih avanga a dik chiah chiaha teh hleihtheih loh chu, tuna enkawl fai a lo nih hnu hian, a pass-a inziak aiin a area a lo zau deuh si a, a ram leilung thleng leh ramrite a dik vek bawk si a, kan rite nen kan fel vek bawk si a. Revenue hotute nen kan sawiho hnuin, a awl lai chu inhmun pass thara dil mai tura min tih avangin, inhmun dilna form lei tur ringawtin Minister vawi li ka pan a nih chu. Mahni alo maha anni ho hmuh peih loh teh reng nen, thin a rim duh khawp mai. Revenue departmenta kan thawh ve laite min ti hrechhuak rum rum a ni.
Hmun hla tak tak leh thingtlang kilkhawr tak tak atangtea harsa tak leh buaithlak taka lo kal thin Minister hmuh tum hmu thei si lote kha ka hmu ve fova. Kha’ng mi rethei mi mangang khawngaihthlak tak takte kha an chanchinte, an mangannate ka zawt ve fo a ni. An hmel leh an dinhmunte, an retheih ziate, an mangan ziate, Minister an pan zin ziate, an hlawhchham zin ziate, an hmel atanga beidawnna leh manganna ka hmuh te khan ka rilru an ti hah thina, thawpikthlak ka lo ti ve thin a ni.
Minister staff- te lah chu an pute chanchin han zawt ila, engmah hriat an nei ngai si lo. Kan sakuh ser nghah tlang ngawt ngawt mai thin kha a ni a. Ka thinrim chang chuan Minister staff-te bula phun chang ka nei thin. Mahni hrawn ber mahni pute vawiin nia an awmdan tur chanchin tlem tal pawh han hriat theih loh chu a va mak ngai ve le. Mipui a va zah loh thlak ve le, ka ti fo a ni. An staff-te thleng khan mipui chu engahmah min ngai lo thin hle a ni. Kalphung hlui kha chu ngaihawm lo ve tak a ni. Khatiang vel chungchang kha vawikhat chu ka ziak nghe nghe a. Sawrkar thar, Mipui sawrkarah chuan hetiang ang hian thil a awm tawh lovang. Nitin Minister-te awmdan tur hi a theih chin chin chu mipuiteah hriattrir an ni anga, an staff-te pawhin an hre vek tawh ang, tih lampang khan ka’n ziak ve ngawt a nih kha.
Tichuan, tun ZPM sawrkar tharah hian kan ram sawrkar hmunpui, kan Minister- te thuthmun remna, an luahlum ngei mai Secretariat run pui chu kum 2025 kum tawp lam atang khan ka’n bel ve leh chhin ta a. Tih tur leh dil tur vak nei hek lo ile, an hnenah pawh, ‘ E, eng tehchiam mah ka rawn kal chhan lo, in fan- te kan ni si a, in office ngeiah live- a rawn hmu tur che u-in ka lo kal mai mai a ni’ tiin ka chibai pah zel a. Min bialtu MLA Minister erawh ka fiam ve zauhva, ‘ Enge mi tihsak ve dawn le?’ ka’n ti zauhva. Ani chuan thu tak hmel deuh hian, ” Ka chanah hian work a awm ve mang si lova, engtinge maw kan han tih dawn chu le..” tiin, min ngaihpawimawh hmel taka tih tak deuha a han tih chhoh charh charh lai tak chuan, rang takin, ‘ Ka fiamthu mai mai a nih kha, engmah ka mamawh love. Therhlo kan lo beisei ve zel chuan dawt kan sawi a ni dawn asin’ ka lo ti thuai a. Amaherawhchu, hmalam hunahte chuan enge maw lohtheihloh thilte chu lo la awm ve thei tho chu a ni a.
Krismas chawlhin min nang chho nen, keiin hunawl ka nei reng bik lo bawk nen, tin, Assembly seassion lo ni chho bawk nen, ka kal remchan laia lo awm lo an lo awm ve thin bawk nen, an vai chuan hmaichhanah ka hmu kim vek thei hrih ta lo a ni. Hun remchang a la awm a nih chuan ka la hmuh kim loh ho pawh hi hmuh leh tho ka la tum a ni.
Ka hmuh theih chhun Minister panga te chu an hmaichhanah ngei chanchinbu an chhiar ngai leh ngai loh ka zawt veka. Na tak taka anmahni ka beihna thute an lo hmuh leh hmuh loh thute ka zawt vek a ni. A thenin chhiarna hun an neih loh thu an sawi a. A thenin uluk taka chanchinbu an chhiar thin thu leh, ka thu ziak an lo hmuh thin thute an sawi a. Pahnih phei chuan keia kara ka hming chu a awm leh awm loh an zawn hmasak ber thin thu min lo hrilh hial a ni. Tak tak ni tak maw. Heng Minister ka hmuh kim theih loh hote pawh hi an office ngeiah an staff-te ka hmu kim vek thova. An Pi an Pu- ten chanchinbu an chhiar ngai leh ngai loh te ka zawt vek tho a ni. An chhiar ngai thin thuin min chhang hlawm a. Eng chanchinbu nge an lak tih ka en kher zel bakah, chanchinbu chu an Pi an Pu-te dawhkanah an dah ngei ngai leh ngai lohte ka zawt vek kher bawk a ni. Hetia ka tih chhan chu, lehkha leh chanchinbu chhiar thinte hi ka dah san avang leh, mihring tu pawh hi lehkha leh chanchinbu an chhiar ngai leh ngai lohah hian, anmahni beisei dan tawk tur leh, an chim chin tur thui tak a innghata ka hriat vang a ni. MNF sawrkar hnuhnung ber an tlin hlim pawh khan, opposition an nih lai ang thoa chanchinbu ngai pawimawh tura ka tihna chu chanchinbua ka ziah bakah, an office ngeiah a copy ka pe a ni. An zawm leh zawm loh vang nge chu ka hre lova, inthlan leh hmasa berah chuan an tla ta a nih kha.
Aw le, ZPM sawrkar, mipui sawrkarah meuh chuan office hrang hrang leh secretariat ngei pawh chu dawr an lo nuam em em vek tawh mai hi a lo ni a. Minister kan hmuh theih dawn leh dawn lohte chu mitin mai chu min lo ngaihvenpui em em zel tawh a. An staff zawng zawngte chu biak an lo nuam em em vek tawh hi a lo ni. An Pi an Pu-te awmdan tur chanchin lah min hrilh hreh hauh lo. Langtlang mipui sawrkar chu a va ni tehlul em..Lehkha te, visiting card pawh a ngai lo, kan hmuh theih dan tur ringawt chu an ngaihtuah ber ni hialin ka hre thin. An office-a len luh leh an bungrua leh an tuisik tawmpui te chu a inthlahrunawm ta lo. ‘ Hetah hian lo thu lawk la, chumi khami chu a lut lawk a, chutah khatah chuan a kal dawn si a, chumi hma chuan i hmu hram dawn nia. Naktuk, chumi khami niah chuan chutah khatah a kal dawn a, i hmu thei dawn si lo, tihte chu mitinte min chhan dan chu a lo ni ta a ni. A va nuam tawh tak em ve le aw..
Tin, ZPM sawrkar tak vang emaw ni, tunhmaa kan hmuh tam em em thin, mi mangang tak tak niawmte kha ka hmu ngai meuh ta tlat lo mai. Chu’ng zawng ai chuan, an hmel en reng reng pawha luak ti chhuak, tute nge, eng mi nge tih hriat nghal theih, mi rilru hrisel lo leh thlengtlawr zuan, thotle ang maia uih bawm tur ringawt zawnga vir hut hut thinte kha an awm ta mang tlat lo mai bawk.Tunhmaa nitin silpoulin leh eng eng emaw tlachawp beisei thinte, pawisa thianghlim lo tlachawp zawnga zi hut hut thinte kha khawnge maw an awm zawh tak vek le? Sawrkar office hrang hrang leh secretariat te chu a lo va felfai ta ve maw le.
Rulling party ZPM office hi ka spy ru zeuh zeuh thina, an chhung inkhawmte hi ka chhim ru ve zeuh zeuh thin. Tunhmaa rulling party dangte offiice-a nitin mi chi hrang hrang, mahse, rilru, tum leh duh inang vek, pawisa thianghlimlo tereuh te atanga lianpui, tam em em neih theih dan tur ringawt buaipuia Thluaka sumlut ho phe suau suau ang kha ZPM office-ah chuan ka hmu ve mang miah lo nia.Tunhmaa rulling party hruaitute in leh, MLA leh Minister in vela inhawr tup tup thin angte kha kalphungtharah chuan hmuh tur an va vang ta ve le. Mamawh chu an nei ve ngei awm si a, mahse, fel tak leh dik tak, hawihawm takin an ti thin a ni ngei ang. A lu lam an fim phawt chuan a mawng lam pawh an lo fim ta a ni ngei ang. ZPM mi leh sa leh an sawrkar hotute chezia leh thil tih, an tawngkam atang leh, an hmel atang hrim hrim pawh hian, a hmaa mite hi an ang lo hrim hrim ka ti thin. Engtin nge pawisa ka siam theih ang, tih ringawt hmel pu ve lovin, engtin nge mipui leh ram tana tha ber tur ni ang tih ringawt an ngaihtuah niin a lang. A hmaa mite kha zawng, tuna opposition an nih hnu thleng pawh hian an chezia, an tawngkam an thil tih dan han en leh, an hmel atang hrim hrim pawh hian an eiawm lohvin an ngaihzawnawm loh ka lo ti ru deuh tlat thin. An inang lo a ni ber e. Mipui hmaah an la inlan ve sek leh ta nghal a.
Aw le, hetianga kalphungthar sawrkar kan sawi mek lai hian, tunhma hun thim lai, kalphung hlui tha lo tak kha lo la ngai ve tlat kha lo la awm ve theih tho a nih avangin, hengte hi kan la hre reng em? tih tawitein inzawt ta ila. Thil tam tak leh thil neuh neuhte chu kan sawi mai seng tawh lo anga. Tlemte chauh.
- Truck thlawk thei.
- Di hmun zawl in thiah man to uchuak.
- Skywalk leh ropeway nuai za tam bo pil hmakna.
- Baffacos pawisa chungchang.
- Tuirial hydel project componsation.
- Mau chi supply.
- Kolkata Mizoram house hralh.
- Lengpui airport leh Kamrula.
- Drugs leh ralthuam tawlh ruk zalen.
- Kuhva rah ro smuglin mit siai leh a dang ngaihthat theih lohna tur tam lutukte.
Khitiang bakah khian sawrkar hnathawk tur fair lo taka lak thin avanga mipui leh ramin a tawrh nasat thinte kha. Hna thiam manglo lak thin avanga sawrkar hna chhe lutuk leh muang lutuk thinte, sawrkar hnathawk zelthel leh zalen lutukte, sawrkar hnathawk inthlahdah lutuk thinte, sawrkar hnathawk awmtha duhlo leh inluling lutukte, sawrkar hnathawk hawihawm lo lutuk leh sual lutukte, office kal hun leh ban hun mumal awm lo. Aikal lak culture. Neitu rilru pu map lova hna thawh leh hlawh tam uchuak chiah beiseite. Police chhawr tlak loh lak tam lutuk leh an hna lo tur thawhtir tam lutukte kha kan la hria em? A hun taka sawrkar hnathawkten hlawh la ngai lo. Mahni thawhchhuahsa atanga pawisa khawl, GPF pawh mahni mamawh hun taka lak theih ngai loh. Pension pawisa lak har lutuk avanga mahni pension pawisa pawh hmang ve hman ta lova thihsan hialte. GPF leh pension pawisa tifel tura rulling party leh MLA leh Minister phalna lak ngai. Mahni GPF leh pension pawisa la tur pawha tute emaw tlawn leh commission pek ngai thinte kha kan la hre reng em? Mihring rilru piansualtirtu a thlawna semte kha kan la ngai em le?
Khatiang Lawilo Dawrpui kha hawn leha, zik leh huai huai kha kan la thlahlel em? Khatianga kan awm chhan kha ram dang leh hnam dangin min zawt ta se, engtin nge kan sawi fiah ang le? An lakah nuam kan tiin kan inchhuan phah ang em le?
Chutiang zawng zawng aia mipui rilru ti hreawm ru rengtu leh, nuam leh thawveng leh zalen taka mipui min awmtir thei ngai lotu chu- Kan hmuh leh kan hriat ve phak lohah hian engkim mai hi a tha lo zawng hlir, under current hian engkim hi unfair means-in a kal reng ang tih rinna lianpui kan neih ngheh tlat reng thin avang khan, mipuite kha englaimahin awm nuamin min awmtir thei ngai lo a nih kha . Kha’ng hun kha kan ngai leh tawh zawk em?
Tunah chuan engkim a thar ta. Mipui kan zalen ta. Mipui kan thlamuang ta. Mipui kan thawveng ta. Mipui mimir nawlpui rilru leh sawrkar hnathawkte rilru pawh a lo hrisel ta. Mipui ngaih a tha ta.Tunah chuan mipui kan hlim ta.